Κατασκευάζοντας μια Πανδημία...

Γρ.Λάσκαρης-Μιχ.Πιτσιλίδης

Το να δίνεις όνομα στα πράγματα είναι μια μορφή εξουσίας. Πάρτε, για παράδειγμα, το νέο πανδημικό ιό τής γρίπης και το εμπνευσμένο σλόγκαν του Υπουργείου Υγείας «Γνωρίζω, Προστατεύομαι, Συνεχίζω». Ορίζει ή επιχειρεί να ορίσει το πλαίσιο της καθημερινότητάς μας που θυμίζει Επιχείρηση Καθαρά Χέρια: 18 φορές την ημέρα πλύσιμο και άλλες τόσες απολύμανση με ένα από τα αντισηπτικά που κατέκλυσαν την αγορά. Και χλωρίνη, παντού χλωρίνη. Το συνιστούν, άλλωστε, πολυπράγμονες ινστιτούτορες οι οποίοι εζήλωσαν την δόξα τών 29 κατσκευαστών πλυντηρίων. Τα ερωτήματα όμως – δίκην επίμονων λεκέδων- παραμένουν. Γιατί και από τι προστατευόμαστε; Παρακάτω θα προσπαθήσουμε να κάνουμε μία ρεαλιστική αποτίμηση της κατάστασης.
Κάθε μαζικός εμβολιασμός έχει δύο προαπαιτούμενα. Πρώτον, να πειστεί ο εμβολιαστέος πληθυσμός ότι απειλείται σοβαρά η υγεία του και δεύτερον, να υπάρχουν εμβόλια. Η ανακήρυξη πανδημίας γρίπης, στις 10 Ιουνίου 2009, από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) βοήθησε και πίεσε και για τα δύο. Καταρχάς, καθήλωσε τους πολίτες μπροστά στις τηλεοράσεις, όπου βομβαρδίστηκαν από μηνύματα ζόφου και εικόνες φρίκης. Πολλοί πίστεψαν ότι θα …πανδημήσουν εις Κύριον, με συνέπεια να παρακαλούν για εμβόλια. Από την άλλη, η αναγόρευση της γρίπης σε πανδημία επέτρεψε στις εταιρείες να εκμεταλλευτούν μια σειρά ευνοϊκών διατάξεων «περί ετοιμότητας πανδημίας γρίπης», τις οποίες ο πονηρά προνοητικός ΠΟΥ είχε ήδη προβλέψει από τον Οκτώβριο του 2007. Σύμφωνα με αυτές, οι εταιρείες, σε περίπτωση πανδημίας γρίπης, μπορούν να υποβάλλουν προς έγκριση εμβόλια με συνοπτικές διαδικασίες, χωρίς τις απαραίτητες μελέτες ασφάλειες που είναι μακροχρόνιες (αλλά και πολυδάπανες). Κάτι τέτοιο θα ήταν συζητήσιμο ενώπιον πραγματικού κινδύνου. Το πρόβλημα, στην περίπτωση της νέας γρίπης, είναι ότι, λόγω χαμηλής θνητότητας, δεν πληρούνται καν οι αντικειμενικές προϋποθέσεις κήρυξης πανδημίας…
Αλλά ο ΠΟΥ είχε και σ’ αυτό τη λύση. Ως νέος Μωάμεθ, όταν είδε ότι το βουνό δεν έρχεται προς το μέρος του, αποφάσισε να κινήσει αυτός προς το βουνό και να …κατασκευάσει μία πανδημία. Για το λόγο αυτό, στις 10 Μαΐου 2009 άλλαξε τον ορισμό της πανδημίας γρίπης, από «ένας ιός που σκοτώνει έναν τεράστιο (enormous) αριθμό ανθρώπων» σε «ένας ιός έναντι του οποίου ο ανθρώπινος πληθυσμός δεν έχει ανοσία». Με τον τρόπο αυτό μετατόπισε το βάρος του ορισμού, από τη θνητότητα στη μεταδοτικότητα και έστρωσε το χαλί για τη μαζική παραγωγή «πανδημικών» εμβολίων. Χαρακτηριστικός ήταν ο ειρωνικός τίτλος του CNN, όταν ανακάλυψε την αλλαγή στον ορισμό: «Όταν η πανδημία δεν είναι πανδημία». Παρά την προφανή, άτεχνη και σχεδόν προκλητική μεθόδευση – έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί και προ πολλού η εποχή της αθωότητας για τον ΠΟΥ - οι υπεύθυνοι υγείας στις περισσότερες χώρες του κόσμου, πήραν πρόθυμα τη σκυτάλη του πανικού, ιδιοτελώς και ανιδιοτελώς, στηριζόμενοι κυρίως στο θρυλούμενο μέγεθος της απειλής.
Ωστόσο, η θνητότητα από τον ιό της απλής (εποχικής) γρίπης είναι κοντά στο 0,1 %. Δηλαδή στους 1.000 που αρρωσταίνουν, ο 1 πεθαίνει. Οι αρχικές εκτιμήσεις για τη νέα γρίπη προέβλεπαν τουλάχιστον παρόμοια θνησιμότητα και πολύ μεγαλύτερη μεταδοτικότητα. Συνεπώς, επειδή θα κολλούσαν περισσότεροι άνθρωποι, ο απόλυτος αριθμός των θανάτων προβλέπονταν να είναι σχετικά μεγάλος.
Ακόμα και αν η παραπάνω εκτίμηση ήταν σωστή, η λύση του εμβολιασμού είναι λανθασμένη. Ο εμβολιασμός είναι μία παρέμβαση που γίνεται σε υγιή άτομα, οπότε μέχρι κάποιος να μας πείσει ότι δεν είναι πιο επικίνδυνος από τη νέα γρίπη, κάθε πρωτοβουλία μαζικού εμβολιασμού είναι αντιεπιστημονική. Η υπεύθυνη υγειονομική πολιτική δεν χαράσσεται με γιουρούσια. Εκστρατείες μαζικού εμβολιασμού με ανέλεγκτα εμβόλια δικαιολογούνται μόνο για μείζονες απειλές, όπως ευλογιά, πανούκλα, πανώλη, χολέρα κλπ. Αν δεν δημιουργούνταν μεθοδικά και συστηματικά συνθήκες υγειονομικού πανικού, κανένας δε θα γνώριζε ότι κυκλοφορεί νέο στέλεχος γρίπης, κανένα σχολείο δε θα έκλεινε, κανένας έμπορος αντισηπτικών δε θα γινόταν αναιτίως πλούσιος.
Τελικά, βέβαια, τίποτα από τα παραπάνω δεν έχει σημασία σε πρακτικό επίπεδο, επειδή αποδείχτηκε πλέον ότι ο νέος ιός είναι λιγότερο θανατηφόρος από την παλιά, καλή εποχική γρίπη. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurosurveillance, το ποσοστό θνητότητας από τη νέα γρίπη κυμαίνεται μεταξύ 0,0004 και 0,06% δηλαδή είναι 2 έως 250 φορές χαμηλότερο της παλιάς γρίπης. Με άλλα λόγια, κολλάει πολύ περισσότερους, σκοτώνει πολύ λιγότερους. Το παράδειγμα της Αυστραλίας είναι χαρακτηριστικό. Η χώρα αυτή μόλις βγήκε από την εποχή της γρίπης. Στις αρχές Ιουνίου, όταν η χώρα εισερχόταν στο χειμώνα της, οι Κασσάνδρες της επιδημιολογίας προέβλεπαν πάνω από 3.000 νεκρούς. Τελικά, σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Υγείας της Αυστραλίας, έχασαν τη ζωή τους από τη γρίπη μόλις 162 άτομα.
Για όποιον νομίζει ότι με τον μαζικό εμβολιασμό θα αποφεύγονταν ακόμα και αυτοί οι λίγοι θάνατοι, αξίζει να επισημανθεί ότι το εμβόλιο κατά της κοινής γρίπης που γίνεται επί δεκαετίες στους άνω των 65 ετών, δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι έχει μειώσει τη θνητότητα από γρίπη. Κατ’ επέκταση, δεν είναι δυνατόν να προστατευτούμε από κάτι που δεν κινδυνεύουμε, χρησιμοποιώντας κάτι που δεν σώζει.
Η νέα γρίπη αποτελεί μια κλασική περίπτωση αποτυχημένου υγειονομικού σχεδιασμού σε παγκόσμιο επίπεδο, μια μιντιακή φούσκα ιατρογενούς τρομολαγνείας, πίσω από την οποία σύρθηκαν πρόθυμα οι ανασφαλείς κυβερνήσεις. Όσο ο καιρός περνάει και ο κόσμος αντιλαμβάνεται ότι το μέγεθος της υγειονομικής αντίδρασης είναι τερατωδώς αναντίστοιχο με αυτό της πραγματικής απειλής, τόσο η καχυποψία θα εντείνεται, υπονομεύοντας πραγματικά τη λειτουργία των θεσμών.
Ας μην ξεχνάμε την ιστορία του τσοπάνη και του λύκου. Τελικά, όλα είναι θέμα εμπιστοσύνης…

Εμβόλιο για τη νέα γρίπη; Όχι, ευχαριστώ!

Γρηγόρης Λάσκαρης-Μιχάλης Πιτσιλίδης

Σε λίγες ημέρες έχουμε εκλογές. Η ιατρική επιστήμη οφείλει πολλά στην Ελλάδα και, ιδιαιτέρως, στον πρωθυπουργό της ο οποίος - εν αγνοία του - ανακάλυψε το φάρμακο για τη νέα γρίπη Α: Την προκήρυξη εκλογών. Μέσα σε ελάχιστο χρόνο τα θέματα της γρίπης και της μαζικής αποδημίας μας εις Κύριον, εξαφανίστηκαν από τις τηλεοράσεις και τα κανάλια τράβηξαν την πρίζα από τα μικρόφωνα των λοιμωξιολόγων, καθώς η πολιτική επικαιρότητα κατέλαβε κάθε σπιθαμή τηλεοπτικού εδάφους.
Στο μεταξύ, το τοπίο γύρω μας αλλάζει. Όσο περνάει ο χρόνος χωρίς οι ζοφερές προβλέψεις των ειδικών να επαληθεύοναι, τόσο η καχυποψία μεταξύ των πολιτών αυξάνεται. Καχυποψία που είναι ακόμα πιο έντονη μεταξύ των επαγγελματιών υγείας, των ανθρώπων δηλαδή που θα ανέμενε κανείς να συναινούν πλήρως. Πρόσφατα, εσωτερική έρευνα μεταξύ των γιατρών ΙΚΑ έδειξε ότι η μεγάλη πλειονότητα δεν επιθυμεί να εμβολιαστεί. Το British Medical Journal αναφέρει ότι 1 στους 2 επαγγελματίες υγείας δεν προτίθεται να εμβολιαστεί, επειδή δεν έχει πειστεί για την ασφάλεια του εμβολίου1.
Αλλά το καλύτερο θα ήταν να διδαχτούμε από το παράδειγμα της Αυστραλίας, όπου η πανδημία της νέας γρίπης εξελίχθηκε εν μέσω χειμώνα. Η χώρα μόλις βγήκε από την «εποχή της γρίπης» και η απάντηση στο ερώτημα «τι συνέβη στην Αυστραλία» είναι, ΤΙΠΟΤΑ! Η Αυστραλιανή Ιατρική Εταιρεία πριν τρεις μήνες προειδοποιούσε ότι η γρίπη θα πλήξει το 1/3 του πληθυσμού. Αντ’ αυτού και σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Υγείας, τελικά καταγράφηκαν λιγότερα από 36.000 κρούσματα και 162 θάνατοι, όταν στην Αυστραλία κάθε χρόνο χάνουν τη ζωή τους από την εποχική, απλή γρίπη 3.000 άνθρωποι! Οι υπεύθυνοι, λοιπόν, «απλώς» υπερεκτίμησαν τον κίνδυνο κατά … 200 φορές και τώρα δε γνωρίζουν τι να τα κάνουν τα 21 εκατομμύρια εμβόλια (!!!) που έχουν παραγγείλει, εκτινάσσοντας κι αυτοί τα κέρδη και τις μετοχές των εταιρειών σε δυσθεώρητα ύψη.
Ανάλογα εξελίσσεται η κατάσταση και στις ΗΠΑ. Σύμφωνα με στοιχεία του Κέντρου Ελέγχου Λοιμώξεων 2, μέχρι και την τελευταία εβδομάδα του Αυγούστου, ο συνολικός αριθμός των θανάτων από γρίπη – συμπεριλαμβανομένων και αυτών από τη νέα μορφή Α - είναι σταθερά κάτω από τα επίπεδα επιδημίας. Το 2009 μπορεί να περιγραφεί ως το έτος με τους λιγότερους θανάτους από γρίπη εδώ και 10 χρόνια!!! Παρ’ όλα αυτά, οι εκεί «αρμόδιοι» συνεχίζουν να τρομοκρατούν, κάνοντας μακάβριες προβλέψεις για 90.000 θανάτους, σενάριο που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τα μέχρι στιγμής στοιχεία. Όπως δήλωσε στη Wall Street Journal ο Dr. William Schaffner, ειδικός λοιμωξιολόγος του Πανεπιστημίου Vanderbilt «αν πρέπει να υπάρχει γρίπη, θα διάλεγα χωρίς δεύτερη σκέψη τη γρίπη των χοίρων»3. Η κατάσταση δεν φαίνεται να είναι χειρότερη στην ΕΕ. Όπως δήλωσε στις Βρυξέλλες η Suzanna Jakab, διευθύντρια του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Πρόληψη και τον Έλεγχο των Νόσων (ECDC) «H γρίπη των χοίρων δεν είναι πολύ πιο σοβαρή από τη συνηθισμένη εποχική γρίπη, η οποία προκαλεί το θάνατο περίπου 40.000 ανθρώπων ετησίως στην ΕΕ». Στην ΕΕ έχουν καταγραφεί μέχρις στιγμής 104 θάνατοι από τη νέα γρίπη.
Μετά απ’ όλα αυτά τίθεται το ερώτημα: είναι απαραίτητος ο εμβολιασμός του πληθυσμού; Όχι βέβαια! Αφού η νέα γρίπη δεν είναι πιο επικίνδυνη από την παλιά – σ’ αυτό συμφωνούν όλοι - είναι λογικό να εμβολιασθούν μόνον οι ευπαθείς ομάδες και μόνο όσοι έχουν υποκείμενες νόσους που τους καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτους στην πνευμονία. Και εδώ ακριβώς έρχεται ο μεγάλος άγνωστος: οι πιθανές παρενέργειες του εμβολίου. Καείς δεν ισχυρίζεται ότι είναι απαραίτητο να υπάρξουν. Η προηγούμενη εμπειρία όμως, και, κυρίως, η απόπειρα των εταιρειών και των αρχών να βγάλουν την ουρά τους απ' έξω και να αποποιηθούν των ευθυνών τους, μας κάνει εξαιρετικά καχύποπτους. Για όποιον δε το γνωρίζει, όσοι Έλληνες αποφασίσουν να εμβολιαστούν, θα είναι υποχρεωμένοι να υπογράψουν δήλωση συγκατάθεσης και αποδοχής των πιθανών παρενεργειών. Αντί να αναλάβουν τις ευθύνες για τυχόν παρενέργειες αυτοί που θα μας σύρουν να εμβολιαστούμε, θα μας υποχρεώσουν να τις αναλάβουμε ενυπογράφως εμείς!
Μπροστά στον κίνδυνο διεθνούς διασυρμού των «υπευθύνων» που ήδη κατηγορούνται ότι εξυπηρετούν μεγάλα οικονομικά συμφέροντα, καλλιεργείται με πάθος η …ανάγκη εμβολιασμού. Έτσι, θα μπορεί σε λίγους μήνες να αποδοθεί στον έγκαιρο εμβολιασμό και όχι στη χαμηλή επικινδυνότητα του ιού, η διάψευση όλων των σεναρίων τρομολαγνείας τα οποία με εμφανή ευχαρίστηση ανακοινώνουν οι γιατροί-αστυφύλακες. Το τελειωτικό χτύπημα προς αυτήν την κατεύθυνση ήταν ντόπιας προέλευσης και δόθηκε από την ελληνική επιτροπή πανδημίας. Με αφορμή την έναρξη της σχολικής χρονιάς αποφάνθηκε ότι με το που θα εκδηλώνονται ταυτοχρόνως τρία κρούσματα της νέας γρίπης σε μία τάξη, θα κλείνει …ολόκληρο το σχολείο. Αυτό βέβαια, όπως όλοι οι γονείς γνωρίζουν, συνέβαινε κάθε χρόνο τους χειμωνιάτικους μήνες και θα συμβαίνει πάντα…

Γρηγόρης Λάσκαρης-Μιχάλης Πιτσιλίδης

1) Kmietowicz Ζ, Opposition to swine flu vaccine seems to be growing worldwide. BMJ 2009;339:b3461
2) http://www.cdc.gov/flu/weekly/weeklyarchives2008-2009/bigpi33.htm
3) http://online.wsj.com/article/SB125253762231697529.html

Αυτό το έργο το έχουμε ξαναδεί...

Του Θ.Μουντοκαλάκη
Ομότιμου Καθηγητή Παθολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών
Η επιδρομή του πανικόβλητου κοινού στα φαρμακεία, με αποτέλεσμα την εξάντληση των αντιιικών φαρμάκων τον περασμένο Μάιο και του αντιπνευμονιοκοκκικού εμβολίου τους επόμενους δυο μήνες, δεν πρέπει να μας ξενίζει. Είναι ένα έργο που έχουμε ξαναδεί. Τον Οκτώβριο του 2005, η απειλή της «γρίπης των πουλερικών» είχε προκαλέσει και πάλι ουρές στα φαρμακεία και διαπληκτισμούς φαρμακοποιών με πολίτες που δεν πίστευαν ότι τα αντιιικά φάρμακα και τα εμβόλια για την εποχική γρίπη είχαν εξαντληθεί. Το φαινόμενο δεν εμφανίζεται μόνο όταν αναδύονται απειλές για την υγεία. Παρατηρείται γενικά σε κάθε είδους απειλή. Το Μάρτιο του 1987, η απειλή πολεμικής σύρραξης στο Αιγαίο, με αφορμή την αναμενόμενη έξοδο του τουρκικού «Σισμίκ», οδήγησε σε μαζικές εφόδους στα καταστήματα τροφίμων, με σκοπό την προμήθεια τεράστιων ποσοτήτων γάλακτος, ζάχαρης, οσπρίων, ζυμαρικών και κονσερβών κάθε είδους (ακόμα και ζωοτροφών). Παρόμοιες ουρές σχηματίζονταν από τα ξημερώματα στα σούπερ-μάρκετ για την εξασφάλιση προϊόντων ανέπαφων από το ραδιενεργό νέφος, την άνοιξη του 1986, μετά το δυστύχημα του Τσέρνομπιλ. Είναι ένα φαινόμενο δηλωτικό έλλειψης κοινωνικής συνείδησης, αλλά και της βαθιάς κρίσης εμπιστοσύνης που χαρακτηρίζει τη σχέση κοινού και πολιτείας.

Η αντικοινωνική συμπεριφορά και η φιλαυτία είναι χαρακτηριστικές ιδιότητες εκείνων που διαγκωνίζονται για να αποκτήσουν φάρμακα, τρόφιμα και κάθε είδους εφόδια που θα τους φέρουν σε πλεονεκτική θέση έναντι των διπλανών τους εν όψει ενός κοινού κινδύνου. Το ότι με τον τρόπο αυτό στερούν είδη πρώτης ανάγκης από άλλους όχι μόνο δεν τους ενοχλεί, αλλά τους γεμίζει ικανοποίηση, αφού εκείνο που προέχει είναι η υψηλή αυτοεκτίμηση που αντλούν από τη συναίσθηση της καπατσοσύνης τους. Είναι εύκολο να αναγνωρίσετε αυτό το είδος του νεοέλληνα. Είναι αυτός που σας προσπερνά με ξαφνικό ελιγμό από τα δεξιά στην εθνική οδό, μπαίνει ύπουλα μπροστά σας ενώ περιμένετε υπομονετικά στην ουρά ή παρκάρει ανενδοίαστα το αυτοκίνητό του σε ράμπα που προορίζεται για αναπήρους. Μπορεί να θεωρηθεί βέβαιο ότι πολλά από τα αντιιικά φάρμακα και τα εμβόλια που έσπευσαν να αποθηκεύσουν οι επιδρομείς των φαρμακείων θα μείνουν αχρησιμοποίητα. Το ίδιο συνέβη και με τα αποθηκευμένα κουτιά γάλακτος που πετάχτηκαν στα σκουπίδια μετά την ημερομηνία λήξης του προϊόντος, όταν αποσοβήθηκε η στρατιωτική εμπλοκή με την Τουρκία το 1987.

Η έλλειψη κοινωνικής συνείδησης είναι κατά κύριο λόγο ζήτημα αγωγής. Η μίμηση του προτύπου του «καταφερτζή» πατέρα από το μικρό γιο που τον θαυμάζει είναι ο βασικός μηχανισμός αναπαραγωγής παρόμοιας συμπεριφοράς. Η κρίση εμπιστοσύνης που χαρακτηρίζει τη σχέση κοινού και πολιτείας είναι ζήτημα πολύ πιο πολύπλοκο. Στην αρνητική στάση απέναντι στα όργανα και τους θεσμούς της πολιτείας συντελεί βεβαίως και η έλλειψη αγωγής. Τη δυσπιστία, όμως, του πολίτη πολλαπλασιάζουν η ανακολουθία, η ανοργανωσιά, και η σύγχυση αρμοδιοτήτων εκ μέρους των οργάνων της πολιτείας. Και, βεβαίως, στην ενίσχυση της καχυποψίας του κοινού καταλυτική είναι η συμβολή της τηλεόρασης. Αρκετές εβδομάδες μετά το σεισμό των Αλκυονίδων, το Φεβρουάριο του 1981, πολλοί Αθηναίοι εξακολουθούσαν να κοιμούνται στα αυτοκίνητά τους παρά τις επίσημες διαβεβαιώσεις ότι είχε εκλείψει ο κίνδυνος μεγάλου μετασεισμού. Την αβεβαιότητά τους είχαν φροντίσει να εκθρέψουν οι αλληλοσυγκρουόμενες απόψεις σεισμολόγων από τα τηλεοπτικά «παράθυρα». Κάτι παρόμοιο συνέβη και με τη νέα γρίπη. Από τις οθόνες των τηλεοράσεων παρέλασαν δεκάδες γιατροί κάθε ειδικότητας (λοιμωξιολόγοι, πνευμονολόγοι, παθολόγοι, επιδημιολόγοι, καρδιολόγοι, παιδίατροι, μικροβιολόγοι) και κάθε ιδιότητας (εκπρόσωποι του κέντρου ελέγχου λοιμώξεων, μέλη της ειδικής επιτροπής, πανεπιστημιακοί, γιατροί του ΕΣΥ, ιδιώτες γιατροί) που ανέπτυσσαν τις απόψεις τους για το μέγεθος του κινδύνου και τα μέτρα που έπρεπε να ληφθούν. Η έλλειψη ενός έγκυρου, ανεξάρτητου οργάνου που θα μπορούσε να εξασφαλίσει την εμπιστοσύνη του κοινού -όπως θα έπρεπε να είναι ο Πανελλήνιος Ιατρικός Σύλλογος και όπως υπήρξε κάποτε το Ανώτατο Υγειονομικό Συμβούλιο- ήταν για μια ακόμα φορά εμφανής.

Η γρίπη και τα τροχαία δυστυχήματα

Η εξοικείωση με τη θέα του τέρατος
Του θεόδωρου Μουντοκαλάκη
Ομότιμου Καθηγητή Παθολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών

Το ότι οι θάνατοι από την πανδημία της νέας γρίπης στη χώρα μας μπορεί να φθάσουν τους 600 ή τους 1000 είναι ένα ενδεχόμενο εντελώς θεωρητικό. Το ότι οι θάνατοι από τροχαία ατυχήματα στους ελληνικούς δρόμους ξεπερνούν τους 1500 κάθε χρόνο δεν είναι ένα απλό ενδεχόμενο. Είναι η σκληρή πραγματικότητα. Ιδιαίτερη συγκίνηση έχει προκαλέσει στην κοινή γνώμη η πληροφορία ότι η νέα γρίπη προσβάλλει κατά προτίμηση παιδιά και γενικότερα, νεαρά άτομα. Στην Ελλάδα, εν τούτοις, η κύρια αιτία θανάτου αγοριών, 15-25 ετών, είναι τα τροχαία ατυχήματα. Μπροστά στην προοπτική της επέκτασης της πανδημίας, ο υπουργός υγείας έσπευσε να ενημερώσει τον πρόεδρο της Δημοκρατίας και να εξαγγείλει δέσμη μέτρων, μεταξύ των οποίων και τη σύσταση Εθνικού Επιστημονικού Συμβουλίου. Κανένα, όμως, εθνικό επιστημονικό συμβούλιο δεν συγκροτήθηκε, κανένας υπουργός δεν επισκέφθηκε τον πρόεδρο της Δημοκρατίας για να τον ενημερώσει και κανένα ουσιαστικό μέτρο δεν πάρθηκε ποτέ από την Πολιτεία για την πρόληψη των καθημερινών θανάτων στην άσφαλτο. Η εξήγηση γι αυτή την αντίφαση μπορεί να αναζητηθεί μόνο στο φαινόμενο που ο Μάνος Χατζηδάκις είχε εύστοχα ονομάσει «εξοικείωση με τη θέα του τέρατος».

Σε συνέντευξη τύπου με θέμα τη πανδημία της νέας γρίπης ανακοινώθηκε ότι «από το Σεπτέμβριο, θα ζητηθεί η συνεργασία των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης για ένα εβδομαδιαίο ειδικό πρόγραμμα ενημέρωσης μέσω των τηλεοράσεων». Για την εκπαίδευση του κοινού σε θέματα κυκλοφοριακής αγωγής «μέσω των τηλεοράσεων» δεν φρόντισε ποτέ κανείς. Στο μεταξύ, στο Διαδίκτυο, κυριολεκτικά χιλιάδες δικτυακοί τόποι προσφέρουν πληροφορίες για το πότε και σε ποιες μεγάλες οδικές αρτηρίες οργανώνονται αυτοσχέδιοι αγώνες αυτοκινήτων ή μοτοσικλετών, πού μπορεί κανείς να μετατρέψει τη συμβατική μηχανή του αυτοκινήτου του ώστε να γίνει ικανή να αναπτύσσει ιλιγγιώδεις ταχύτητες ή πώς μπορεί να αποφύγει τα μπλόκα της τροχαίας. Κάποιος «επισκέπτης» ενός απ’ αυτούς συμβουλεύει: «Φρόντισε να έχεις την πινακίδα σου ελαφρά αδιάβαστη, πέρνα με μπόλικα χιλιόμετρα στην αριστερή λωρίδα και αν σου κάνουν σήμα κάνε ότι δεν τους είδες, και δεν πρόκειται να ασχοληθούν περαιτέρω μαζί σου (...) Έχω περάσει εκεί με 240, με σημάδεψαν, τους κοίταξα, με κοίταξαν, και... τίποτα». Ο δημιουργός ενός άλλου δικτυακού τόπου που περιέχει αναλυτικό χάρτη με τις ακριβείς θέσεις των μπλόκων της τροχαίας σε ολόκληρη τη χώρα καυχιέται πως δέχεται καθημερινά γύρω στις 2.300 επισκέψεις. «Το ότι έχουμε τόσο μεγάλη επισκεψιμότητα», καταλήγει, «μας οδηγεί στο πολύ θετικό συμπέρασμα ότι αυξάνεται το ενδιαφέρον των οδηγών (…) και άρα βελτιώνονται οι οδηγικές τους συνήθειες». «Δυο πράγματα είναι άπειρα», έλεγε ο Αϊνστάιν, «το σύμπαν και η ανθρώπινη βλακεία -και για το πρώτο δεν είμαι και τόσο βέβαιος».


Το 1954, δημοσιεύθηκε στη «Νέα Εστία» ένα κείμενο του Κωνσταντίνου Τσάτσου, με τίτλο «Οξυρρύγχειοι πάπυροι». Στο κείμενο αυτό ο συγγραφέας επινοεί την ιστορία της ανακάλυψης κάποιων παπύρων, που υποτίθεται ότι περιείχαν αποσπάσματα από την αλληλογραφία ενός Ρωμαίου συγκλητικού σ’ ένα φίλο του. Το ύφος του κειμένου είναι τόσο πειστικό, ώστε ακόμα και σήμερα, πολλοί πέφτουν στην παγίδα να πιστεύουν ότι πρόκειται για αυθεντικές επιστολές μεταφρασμένες από τον Κωνσταντίνο Τσάτσο. Ο φανταστικός Ρωμαίος συγκλητικός, συμβουλεύοντας το φίλο του για το πώς να χειρίζεται τους Έλληνες υπηκόους του, του γράφει μεταξύ άλλων: «Ο Έλληνας είναι πιο εγωιστής από εμάς και συνεπώς από όλα τα έθνη του κόσμου (…) Δεν παραδέχεται άλλη κρίση δικαίου παρά την ατομική του, που δυστυχώς στηρίζεται σε ατομικά κριτήρια (…) Το ανυπότακτο σε κάθε πειθαρχία, η περιφρόνηση των άλλων και ο φθόνος, η αρρωστημένη διόγκωση της ατομικότητας σπρώχνουν σχεδόν τον Έλληνα να θεωρεί τον εαυτό του πρώτο ανάμεσα στους άλλους». Μετά από δυο χιλιετίες, ο Έλληνας έχει καταφέρει τελικά να είναι πρώτος ανάμεσα στους άλλους (τουλάχιστον μέσα στον Ευρωπαϊκό χώρο): πρώτος στα θανατηφόρα τροχαία ατυχήματα.

Τσιγάρο: Η ηδονή των απαγορεύσεων

Ένα από τα πιο ευχάριστα καθήκοντα των βαθύτατα συντηρητικών ανθρώπων – αφήστε τι λένε οι ίδιοι, συχνά παριστάνουν τους σοσιαλιστές – είναι το να απαγορεύουν γενικώς και το να απαγορεύουν πράγματα ευχάριστα ειδικώς. Τι απαγορεύει η εκκλησία; Το γέλιο, το χορό, το σεξ, το φαγητό, το ποτό κοκ. Ετσι, δεν είναι τυχαίο ότι η αντικαπνισματική εκστρατεία βρίσκεται στις πιο επιθετικές μορφές της επί δεξιών ή, γενικότερα, συντηρητικών κυβερνήσεων και πολιτικών.
Στην εκπομπή τών Καμπουράκη - Οικονομέα, στις 30 Ιουνίου 2009, ο υπουργός Υγείας κ. Δ. Αβραμόπουλος, δήλωσε ξεκάθαρα ότι από τη στιγμή που οι καπνιστές δεν αντιλαμβάνονται ποιο είναι το σωστό για την υγεία τους, οφείλει η πολιτεία να τους το επιβάλλει. Αυτή ακριβώς η αντίληψη βρίσκεται στη βάση του ακραίου συντηρητισμού, ως έκφραση μαζοχιστικής λαγνείας απέναντι στο ισχυρό, αποφασιστικό, αρσενικό κράτος που θέλει να δείχνει τη δύναμή και το μέγεθος του πέους του όσο περισσότερο και πιο συχνά μπορεί. Κι όλα αυτά χωρίς οι λάτρεις των απαγορεύσεων να αντιλαμβάνονται ότι οι απόψεις τους οδηγούν στον ολοκληρωτισμό. Έχουν τόσα πολλά ειπωθεί σχετικά με τη βλαπτικότητα του παθητικού καπνίσματος, ώστε να βρισκόμαστε ένα μικρό μόνο βήμα πριν από την κοινωνική εκτροπή. Ποιο δικαστήριο θα μπορούσε να μην κάνει αποδεκτή την άμεση έκδοση διαζυγίου όταν ο ένας των δυο συζύγων κατηγορεί τον άλλο ως μανιώδη καπνιστή ο οποίος θέτει, όπως άλλωστε οι «ειδικοί» διατυμπανίζουν όπου σταθούν κι όπου βρεθούν, την υγεία του σε κίνδυνο καπνίζοντας συνεχώς στο σπίτι;
Βέβαια, ενώ το τσιγάρο διώκεται από παντού, το οινόπνευμα έχει κατακλύσει όλες τις εκδηλώσεις της ζωής και συνεχώς πατρονάρεται από την τηλεόραση. Η διαφήμιση είναι ελεύθερη κι ας αφορά κυρίως στα σκληρά ποτά υψηλής περιεκτικότητας σε οινόπνευμα. Κι όχι μόνο. Σχεδόν σε όλες τις τηλεοπτικές σειρές ελληνικής παραγωγής , οι πάντες πίνουν ασταμάτητα. Το οινόπνευμα αποτελεί μέσον ενίσχυσης των ευχάριστων στιγμών αλλά και μέσον ανακούφισης δυσάρεστων ή στρεσογόνων καταστάσεων. Είτε βάφτιση είτε κηδεία, θέλει το ουίσκι της. Οι εταιρείες έχουν υποχρεωθεί στις διαφημίσεις να περιλαμβάνουν την προειδοποίηση «απολαύστε υπεύθυνα». Πέραν του ότι η προειδοποίηση είναι αρκούντως ασαφής, περιλαμβάνει και τη λέξη «απόλαυση» ωσάν η πολιτεία να τονίζει, κλείνοντας πονηρά το μάτι, ότι στη χρήση οινοπνεύματος προεξάρχει η απόλαυση. Τότε γιατί να μην γράφουν τα τσιγάρα «επικίνδυνη απόλαυση» που θα ήταν, άλλωστε, πολύ κοντά στην πραγματικότητα; Η θέση του κ. Αβραμόπουλου σε ότι αφορά το οινόπνευμα είναι ότι δεν εντάσσεται σε παρόμοιες του καπνού απαγορεύσεις γιατί αυτός που πίνει βλάπτει τον εαυτό του ενώ αυτός που καπνίζει βλάπτει και τους γύρω του. Καινοφανής άποψη αφού παραβλέπει το γεγονός ότι η κατανάλωση οινοπνεύματος ευθύνεται για εκατοντάδες νεκρούς και τραυματίες σε τροχαία ατυχήματα ενώ παράλληλα ευθύνεται, μεταξύ πολλών άλλων, και για την ενδοοικογενειακή βία. Κι ενώ το κάπνισμα έχει πλέον ποινικοποιηθεί, η κατανάλωση οινοπνεύματος προβάλλεται, ακόμα και στις εορταστικές εκδηλώσεις του Προέδρου της Δημοκρατίας.
Κανείς δεν αμφιβάλει για τις δυσμενείς συνέπειες του καπνίσματος στον καπνιστή αν και ο ίδιος και μόνον είναι υπεύθυνος να σταθμίσει τα συν και τα πλην και να αποφασίσει. Σωστό είναι, ωστόσο, να λαμβάνονται μέτρα προστασίας των μη καπνιστών σε χώρους υποχρεωτικής και πολύωρης παραμονής όπως π.χ. οι χώροι εργασίας , τα μέσα μεταφοράς, οι κινηματογράφοι, τα θέατρα, τα νοσοκομεία κοκ. Αυτό άλλωστε συμβαίνει, κοινή συναινέσει καπνιστών και μη. Από κει και πέρα, το ζήτημα θα πρέπει να περιορίζεται στην ύπαρξη ικανοποιητικού εξαερισμού και τίποτα παραπάνω. Κι αυτό επιβάλλεται να συμβαίνει για λόγους αισθητικής και ενόχλησης, χωρίς επίκληση λόγων υγείας και των θεωριών περί παθητικού καπνίσματος που μας έχουν εισάγει σε έναν επιστημονικό μεσαίωνα. Πράγματι, σήμερα το πογκρόμ εναντίον του καπνίσματος και των καπνιστών έχει λάβει τέτοιες διαστάσεις ώστε να είναι αδύνατη η διατύπωση αντίθετης άποψης με την κρατούσα των θεολόγων-αστυνόμων της ιατρικής, σε ότι αφορά τις συνέπειες του καπνίσματος. Εργασίες που υποστηρίζουν ότι δεν βλάπτει, τουλάχιστον με μετρήσιμο τρόπο, το υποτιθέμενο παθητικό κάπνισμα, δεν δημοσιεύονται ή περνάνε εντελώς απαρατήρητες.
Ας μη γελιόμαστε. Η αντικαπνισματική εκστρατεία αποτελεί το μεγαλύτερο εγχείρημα ελέγχου συνειδήσεων στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ο πειθαρχημένος άνθρωπος (;) που δεν καπνίζει, δεν πίνει, γυμνάζεται τακτικά, προσέχει τη διατροφή του και μπαινοβγαίνει στα ιατρεία για «προληπτική ιατρική» αποτελεί το περίγραμμα του επιθυμητού πολίτη. Εκτός των άλλων και γιατί δεν έχει χρόνο να ασχοληθεί με οτιδήποτε άλλο εκτός από τν εαυτό του…

Η ιατρική ως εργαλείο μάρκετινγκ

Μαργαρίνες που μειώνουν τη χοληστερίνη και τώρα νέες που υπόσχονται να κάνουν τον ίδιο με την πίεση. Αύριο τι; Μήπως μαργαρίνες για την αναιμία ή τον πονοκέφαλο; Πλάι σ’ αυτές, αποκτήσαμε προσφάτως και αλλαντικά τα οποία προβάλλουν στις διαφημίσεις τους ότι είναι, κατά κάποιον ασαφή τρόπο, εγκεκριμένα όχι μόνο από την Ελληνική Καρδιολογική Εταιρεία, αλλά και από την Αμερικανική αντίστοιχη. Εκτός από τους 29 κατασκευαστές πλυντηρίων οι οποίοι συνιστούν επιμόνως το ίδιο εδώ και δεκαετίες απορρυπαντικό, τώρα ισάριθμοι καρδιολόγοι συνιστούν σαλάμια ή γιαούρτια, αλλά και γυναικολόγοι σερβιέτες! Έκαστος στο είδος του.
Οι εμπλουτισμένες μαργαρίνες μειώνουν τη χοληστερίνη στο πλαίσιο «ισορροπημένης δίαιτας» και «υγιεινού τρόπου ζωής». Ενδεχομένως όμως σε μια τέτοια δίαιτα δεν έχουν θέση οι ίδιες οι …μαργαρίνες! Επιπλέον, η όποια συνεισφορά τους στη μείωση της χοληστερόλης , αν υπάρχει στην πράξη, αποδίδεται στις φυτικές στερόλες (στανόλες). Για να υπάρξει αποτέλεσμα χρειάζονται είτε 30 γρ μαργαρίνης (3-6 φέτες ψωμί αλειμμένες) είτε 3 ποτήρια γάλα ή 3 γιαούρτια ημερησίως. Αλλά 30 γρ μαργαρίνης έχουν, ούτε λίγο ούτε πολύ, 100 θερμίδες οι οποίες μπορούν κάλλιστα να προσθέσουν 5 κιλά στο βάρος μέσα σε ένα χρόνο, οπότε πάνε περίπατο τα όποια οφέλη από τη μείωση της χοληστερόλης. Ακόμα χειρότερα είναι τα πράγματα με τα ροφήματα γιαουρτιού που έχουν 50 θερμίδες το καθένα ή το γάλα με τις 120 θερμίδες ανά ποτήρι.
Οι νέες αντιυπερτασικές μαργαρίνες περιέχουν κάλιο (Κ) «το οποίο αποβάλλει την περιττή ποσότητα αλατιού (νατρίου) από το σώμα μας» και αποτελούν έτσι «ένα καλό πρώτο βήμα για τη φροντίδα της αρτηριακής πίεσης». Τόσο απλά. Μπαίνει το κάλιο, βγαίνει το νάτριο. Βέβαια, τα πράγματα μπερδεύονται αν έχετε πίεση και χοληστερόλη ταυτοχρόνως. Τι να κάνουμε όμως! Υπομονή! Αύριο μπορεί να έχουμε μαργαρίνη εμπλουτισμένη με κάλιο, στανόλες, προβιοτικά, σίδηρο, ασβέστιο, ω3, ω6 και ποιος ξέρει τι άλλο ακόμα. Κυκλοφορεί, άλλωστε, από καιρό γάλα εμπλουτισμένο με σίδηρο, παρά το γεγονός ότι η απορρόφηση του σιδήρου μειώνεται σημαντικά από την παρουσία ασβεστίου το οποίο, ως γνωστόν, αφθονεί στο …γάλα.
Προσφάτως είδαμε και αλλαντικά να εγκρίνονται (;) από τις επιστημονικές ενώσεις των καρδιολόγων που έχουν βαλθεί να παρεμβαίνουν παντού για να προστατεύσουν την καρδιά μας από όλα, εκτός από τους ίδιους. Κι ας συνιστούν για την καρδιά κίνδυνο μεγαλύτερο από το κάπνισμα. Στα αλλαντικά αυτά, λοιπόν, έχει, κατά τον κατασκευαστή, αντικατασταθεί το ζωικό λίπος από ελαιόλαδο, με αποτέλεσμα να αποκτούν αυτομάτως πιστοποιητικό καρδιοπροστασίας, ανεξαρτήτως λοιπής σύνθεσης, αλατιού, χρωστικών, συντηρητικών ή θερμίδων. Στους περισσότερους αρέσουν τα αλλαντικά αλλά από το σημείο αυτό μέχρι να τα συμπεριλάβουμε στην υγιεινή διατροφή, η απόσταση είναι μεγάλη.
Εκτός από τους γιατρούς, στο παιχνίδι του μάρκετινγκ των τροφίμων επιδίδονται με ιδιαίτερη ζέση και οι κλινικοί διατροφολόγοι-διαιτολόγοι. Έχουν κατακλύσει τα ΜΜΕ, έντυπα και ηλεκτρονικά, με αξιοθαύμαστη ταχύτητα, αποτελώντας πλέον αναπόσπαστο μέρος κάθε πάνελ πρωινάδικου που σέβεται τον εαυτό του. Δεν λείπουν βεβαίως και από τις τηλεοπτικές διαφημίσεις όπου με το κύρος (;) της επιστήμης (;) προσπαθούν να προωθήσουν π.χ. μικρά μπουκαλάκια με χυμούς που διαθέτουν «όλα τα καλά» αφού η συσκευασία προφυλάσσει όπως η φλούδα στα φρούτα. Τόσο καλά!
Η πρόβλεψη πως η διατροφή μας θα αποκτάει ολοένα και περισσότερη καρδιοπροστατευτική προοπτική, μπορεί να θεωρηθεί ασφαλής. Η πρόβλεψη ότι οι γιατροί ανακάλυψαν ένα ακόμα βάζο με μέλι για να βουτήξουν τα δάκτυλά τους, μπορεί να θεωρηθεί ασφαλέστερη. Το τρίπτυχο Φαγητό-Άσκηση-Τσεκάπ, όλα εγκεκριμένα από τις αρμόδιες ιατρικές ειδικότητες, αποτελεί ένα μοντέλο σχεδόν αυτιστικής ζωής. Στόχος του η ομφαλοσκοπική ενασχόληση με την Υγεία έτσι ώστε να αποχωρεί κανείς από το μάταιο τούτο κόσμο πλήρης ημερών και πληρέστερος δαπανών για υγεία, όλο και περισσότερη υγεία. Υγεία μέχρι θανάτου.

Όχι στη μαστογραφία!!!

Των Γρηγόρη Λάσκαρη-Μιχάλη Πιτσιλίδη

Η μαστογραφία θεωρείται σήμερα ο κύριος πυλώνας της αντικαρκινικής πρόληψης στις γυναίκες. Εκστρατείες ενημέρωσης, λεωφορεία - φορητοί μαστογράφοι που εξορμούν σε ανυποψίαστες γειτονιές και ηχηρά μηνύματα, έχουν δημιουργήσει την εντύπωση ότι ο καρκίνος του μαστού αποτελεί μία επιδημία που «μαστίζει το γυναικείο πληθυσμό» και η οποία μπορεί να θεραπευτεί επιτυχώς με την «έγκαιρη διάγνωση». Οι γυναίκες βομβαρδίζονται με άπειρα μηνύματα ενώ εκστρατείες οργανώνονται συνεχώς υπό την αιγίδα αφελών και υποκριτών πολιτικών που δεν δίνουν δεκάρα για την ουσία και ενδιαφέρονται μόνο για την «επικοινωνία». Πάρτε για παράδειγμα τις τρεις παρακάτω προτάσεις:

1. «Σουηδική έρευνα έδειξε ότι η τακτική εξέταση με μαστογραφία ελαττώνει τις πιθανότητες θανάτου από καρκίνο του μαστού κατά 30%».
2. «Σουηδική έρευνα έδειξε ότι πρέπει να υποβάλλονται σε μαστογραφία 2000 γυναίκες επί 10 χρόνια για να σωθούν από καρκίνο οι 3 από αυτές».
3. «Νορβηγική έρευνα έδειξε ότι για κάθε 2000 γυναίκες που κάνουν μαστογραφία οι 20 θα υποβληθούν σε αναίτια αντικαρκινική θεραπεία (μαστεκτομή, ακτινοβολία, χημειοθεραπεία) επειδή η μαστογραφία εντόπισε έναν καρκίνο, ο οποίος ποτέ δε θα εκδηλωνόταν στη διάρκεια της ζωής τους ή θα θεραπευόταν από μόνος του».
Πώς θα αντιδρούσε μία γυναίκα στο άκουσμα καθενός απ’ αυτά τα μηνύματα; Στο πρώτο σπεύδοντας να κλείσει ραντεβού -δεν είναι λίγο να είσαι μία από τις 3 στις δέκα που θα σωθούν! Στο δεύτερο ίσως αδιάφορα. Αν έχεις τύχη διάβαινε. Στο τρίτο με οργή και αγανάκτηση για τις πλαστές εντυπώσεις που της δημιούργησε η συνεχής προβολή της «απαραίτητης μαστογραφίας».
Το ερώτημα που τίθεται είναι ποια από τις παραπάνω προτάσεις είναι αληθινή. Η απάντηση είναι απρόσμενη: όλες. Οι δύο πρώτες λένε το ίδιο πράγμα με διαφορετικά λόγια, ανάλογα με το αν το ζητούμενο είναι ο εντυπωσιασμός της γυναίκας ή όχι. Tο 30% απαντάει στο ερώτημα «με δεδομένο ότι πάσχω από καρκίνο του μαστού, πόσο λιγότερες πιθανότητες έχω να πεθάνω από αυτό, αν ο καρκίνος μου ανιχνεύτηκε με μαστογραφία;», ενώ το 3 στις 2.000 απαντάει στο ερώτημα «αν είμαι μία τυπική γυναίκα, πόσο θα ελαττωθεί η πιθανότητα να πεθάνω από καρκίνο του μαστού κάνοντας μαστογραφία κάθε έτος;». Η τρίτη πρόταση, η οποία θα αναλυθεί παρακάτω, έκανε δυναμικά την εμφάνισή της τα τελευταία χρόνια και ήδη προκαλεί ισχυρούς κλυδωνισμούς στο οικοδόμημα της προληπτικής ιατρικής, με πρώτο θύμα την μαστογραφία.
Είναι γεγονός ότι πολλές κλινικές δοκιμές πυροδότησαν έντονα κύματα αμφισβητήσεων και αντεγκλήσεων γύρω από τη μαστογραφία. Τη σύγχυση ήρθε να ξεδιαλύνειο η πρόσφατη δημοσίευση της συστηματικής ανασκόπησης περί μαστογραφίας από τον πιο έγκυρο οργανισμό αξιολόγησης ιατρικών μεθόδων και παρεμβάσεων, την Cochrane Collaboration. Οι επιστήμονες αποφάνθηκαν ότι από τις 7 κλινικές μελέτες αξιολόγησης της μαστογραφίας, μόνο δύο, του Καναδά και του Μάλμε, ήταν ικανοποιητικής ποιότητας και ελεύθερες σφαλμάτων. Συμπτωματικά και οι δύο αυτές δοκιμές έδειξαν ότι η χρήση της μαστογραφίας δεν προσδίδει κανένα πλεονέκτημα επιβίωσης στις γυναίκες. Παρ’ όλ’ αυτά, όταν οι συγγραφείς της ανασκόπησης έλαβαν υπ’ όψιν τους και τις υπόλοιπες 4 δοκιμές (την πέμπτη τη θεώρησαν εσφαλμένη και μη αξιοποιήσιμη) κατέληξαν ότι η μαστογραφία μειώνει την πιθανότητα θανάτου από καρκίνο του μαστού κατά 15%. Αυτό, σύμφωνα με τους συγγραφείς, μεταφράζεται σε μείωση του απόλυτου κινδύνου κατά 0,5% ή αλλιώς πρέπει να υποβάλλονται σε μαστογραφία για 10 χρόνια 2.000 γυναίκες για να σωθεί η ζωή μίας από αυτές!!! (1).

ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ: Η ΥΠΕΡΔΙΑΓΝΩΣΗ
Το σημαντικό της ανασκόπησης της Cochrane Collaboration δεν ήταν το αν σώζονται 1, 2 ή 3 γυναίκες στις 2.000. Έτσι κι αλλιώς το νούμερο αυτό είναι γνωστό πλέον ότι είναι απελπιστικά μικρό. Το σημαντικό ήταν ότι για πρώτη φορά σε συστηματική ανασκόπηση δηλώθηκε ότι το ποσοστό της υπερδιάγνωσης (overdiagnosis) καρκίνων του μαστού, ακριβώς λόγω χρήσης της μαστογραφίας, φτάνει το φοβερό 30%!
Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή και ας δούμε τι είναι, πώς δημιουργείται και τι μπορεί να προκαλέσει η υπερδιάγνωση. Με τον όρο αυτό εννοούμε την ανίχνευση όγκων, οι οποίοι αν δεν ανιχνευτούν με τη μαστογραφία δε θα απασχολήσουν ποτέ την «πάσχουσα», είτε επειδή εξελίσσονται τόσο αργά ώστε δε θα αποτελέσουν ποτέ λόγο ανησυχίας είτε επειδή θα αυτοϊαθούν από τον ίδιο τον οργανισμό. Στη βάση αυτού του προβλήματος βρίσκεται η τεχνική αδυναμία της μαστογραφίας να ξεχωρίσει έναν επικίνδυνο καρκίνο από έναν κλινικά μη απειλητικό όγκο. Η αδυναμία αυτή έχει δύο αρνητικές επιπτώσεις.
Η πρώτη είναι «αθώα» μια και απλά δημιουργεί την ψευδαίσθηση ενός θριάμβου της προληπτικής ιατρικής. Πρόκειται για το λεγόμενο σφάλμα πρώιμης ανίχνευσης (lead time bias) το οποίο έχει να κάνει με το ότι η μαστογραφία, όπως και κάθε άλλη ευαίσθητη προσυμπτωματική διαγνωστική μέθοδος, ανιχνεύει όγκους πριν αυτοί εκδηλωθούν κλινικά. Το γεγονός της πρώιμης ανίχνευσης είναι που δημιουργεί την εξαιρετικά παραπλανητική εντύπωση (την οποία κανένας ειδικός δεν βιάζεται να ξεδιαλύνει…) ότι η μαστογραφία προφυλάσσει από τον καρκίνο του μαστού. Ας το εξηγήσουμε απλά. Πάρτε για παράδειγμα δύο γυναίκες που ανέπτυξαν καρκίνο μαστού το 2000 και θα πεθάνουν από αυτόν το 2010. Αν η μία το μάθει, λόγω της μαστογραφίας μαστογραφίας το 2005, τότε θεωρητικά επιβίωσε 5 χρόνια μετά τη διάγνωση. Αν η άλλη το μάθει λόγω κλινικών συμπτωμάτων (π.χ. αυτοεξέταση) το 2007, τότε θα φαίνεται ότι επιβίωσε 3 χρόνια μετά τη διάγνωση, δημιουργώντας τεχνητά μία ψευδή αύξηση της επιβίωσης της πρώτης γυναίκας κατά 2 χρόνια. Η πρώιμη ανίχνευση έχει νόημα μόνον όταν υπάρχουν και τα κατάλληλα θεραπευτικά μέσα, αλλιώς απλώς ο καρκινοπαθής ζει περισσότερα χρόνια γνωρίζοντας ότι έχει καρκίνο, πράγμα που ισοδυναμεί με παράταση της αγωνίας και όχι με παράταση της επιβίωσης, όπως διαδίδουν οι υποστηρικτές αυτού του τύπου δήθεν «προληπτικής ιατρικής».
Το δεύτερο πρόβλημα που δημιουργείται από την υπερδιάγνωση δεν είναι καθόλου αθώο, επειδή μπορεί να οδηγήσει υγιείς γυναίκες σε θεραπεία για καρκίνο που ποτέ στη ζωή τους δεν θα αναπτύξουν. Έτσι η θεραπεία θα χαρακτηριστεί επιτυχής κι αυτές που «θεραπεύτηκαν» θα το δηλώνουν με συγκίνηση παντού, πυκνώνοντας τις γραμμές των γυναικών που υποβάλλονται σε μαστογραφίες. Αυτό οφείλεται στο σφάλμα ταχύτητας εξέλιξης (length bias) και έχει να κάνει με το ότι οι επιπλέον καρκίνοι που εντοπίζει η μαστογραφία είναι, στην πλειονότητά τους, αργής ανάπτυξης. Τόσο αργής που ίσως δε θα απασχολούσαν ποτέ την γυναίκα. Το ότι οι όγκοι αυτοί είναι αργής ανάπτυξης και συνήθως χαμηλής κακοήθειας δεν χρειάζεται να το αποδείξουμε. Είναι γνωστό στην επιστημονική κοινότητα εδώ και χρόνια (2).
Όπως λένε επιστήμονες από την Ιατρική Σχολή του Yale, «τα αποτελέσματα δείχνουν ότι πολλοί καρκίνοι του μαστού που ανιχνεύονται με μαστογραφία έχουν εξαιρετική πρόγνωση, όχι μόνο λόγω της πρώιμης διάγνωσής τους, αλλά και επειδή πολλοί από αυτούς είναι σχετικά καλοήθεις και απαιτούν ελάχιστη θεραπευτική παρέμβαση» (3). Αποτέλεσμα της ανίχνευσης και αυτών των όγκων είναι και η δήθεν «ραγδαία αύξηση» των περιστατικών καρκίνου του μαστού «τις τελευταίες δεκαετίες». Μελέτη από το Νορβηγικό Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας έδειξε ότι στη χώρα αυτή, η αύξηση ήταν περίπου 50% στις ηλικίες που υποβάλλονται σε μαστογραφία (50-69 χρονών). Σύμφωνα με τους Νορβηγούς επιστήμονες, ένα 30% αυτών των καρκίνων αποτελείται από όγκους που ουσιαστικά δε θα γίνονταν ποτέ κλινικά αντιληπτοί και άρα δε θα ταλαιπωρούσαν ποτέ τις γυναίκες, αν αυτές δεν υποβάλλονταν σε μαστογραφία (4).
Η συγκεκριμένη πραγματικότητα αντανακλάται και στα νούμερα: οι ερευνητές της Cochrane Review απέδειξαν ότι ο υπερεντοπισμός τέτοιων αλλά και άλλων καρκίνων βραδείας ανάπτυξης, έχει οδηγήσει σε αύξηση των μαστεκτομών και των ακτινοβολιών κατά 20 και 30% αντίστοιχα. Και όλα αυτά, παρά τις προσδοκίες των γυναικών και τις αυτάρεσκες διαβεβαιώσεις των γιατρών ότι η πρώιμη διάγνωση, λόγω εντοπισμού καρκίνων του μαστού σε αρχική μορφή, οδηγεί σε μείωση των πιο επιθετικών μορφών θεραπείας. Χαρακτηριστικά, στη Μεγάλη Βρετανία τα περιστατικά μαστεκτομών αυξήθηκαν από το 1990 έως το 2001 (περίοδος καθολικής υποβολής σε μαστογραφία) κατά 36-422% ανάλογα με τον τύπο του όγκου (5).

ΑΥΤΟΪΑΣΗ: ΜΑΚΑΡΙΟΙ ΟΙ ΑΓΝΟΟΥΝΤΕΣ
Ignorance is bliss λέει ένα τραγούδι, δηλαδή η άγνοια είναι ευτυχία. Ο στίχος αυτός βρίσκει απόλυτη εφαρμογή στην περίπτωση της μαστογραφίας. Η ακραία μορφή του «σφάλματος ταχύτητας εξέλιξης», που περιγράψαμε παραπάνω, είναι ότι πιθανώς η μαστογραφία ανιχνεύει όγκους που θα υποχωρούσαν από μόνοι τους! Η ύπαρξη τέτοιας μορφής καρκίνων αποτελεί τον σκελετό στο ντουλάπι της προληπτικής ιατρικής μιας και οδηγεί υγιείς ανθρώπους σε επιθετική αντικαρκινική «θεραπεία» και τους εμπλεκόμενους σε υπερεντατικό πλουτισμό (διότι περί αυτού πρόκειται). Οι γυναίκες αυτές βαπτίστηκαν «καρκινοπαθείς» επειδή η μαστογραφία και η ακόλουθη βιοψία αδυνατούν να ξεχωρίσουν κατά πόσον οι καρκίνοι που ανιχνεύουν ανήκουν μεταξύ αυτών που ο οργανισμός εξαλείφει από μόνος του. Η ισοπεδωτική διάγνωση οδηγεί στο θεραπευτικό μονόδρομο του χειρουργείου, της ακτινοβολίας και της χημειοθεραπείας.
Επειδή κάθε καρκίνος του μαστού που ανιχνεύεται υποβάλλεται αμέσως σε θεραπεία, το μέγεθος αυτού του προβλήματος δεν μπορούσε, μέχρι πριν λίγο, να εκτιμηθεί ποσοτικά και, συνεπώς, έμενε βολικά άγνωστο ή στρατηγικά υποεκτιμημένο. Η βόμβα έσκασε τα τέλη του 2008 όταν βρέθηκε ότι το 20% των διηθητικών καρκίνων που ανιχνεύονται με μαστογραφία θα υποχωρούσαν από μόνοι τους! Νορβηγοί επιστήμονες βρήκαν έναν ευφυή τρόπο έμμεσου προσδιορισμού αυτού του μακάβριου φαινομένου της υπερδιάγνωσης, εκμεταλλευόμενοι το πρόγραμμα εθνικής μαστογραφίας που εισήχθη στη Νορβηγία το 1996. Οι ερευνητές, συμβουλευόμενοι τα ηλεκτρονικά αρχεία της χώρας προσδιόρισαν τον αριθμό περιστατικών διηθητικού καρκίνου που ανιχνεύτηκαν μαστογραφικά κατά το διάστημα 1996-2001 σε περίπου 120.000 γυναίκες ηλικίας 50-64 ετών. Ο αριθμός των συγκεκριμένων καρκίνων στη συγκεκριμένη εξαετία ήταν 1909. Μετά μελέτησαν τα κρούσματα καρκίνου σε έναν ομοειδή αντίστοιχο πληθυσμό γυναικών, κατά το διάστημα 1992-1997. Οι γυναίκες αυτές μέχρι το 1996 δεν ελέγχονταν μαστογραφικά και, όπως ήταν αναμενόμενο, μέχρι εκείνο το έτος, λόγω μη εντατικής διάγνωσης, εμφάνιζαν σαφώς χαμηλότερα περιστατικά διηθητικών καρκίνων του μαστού. Τονίζουμε ότι τα χαμηλότερα ποσοστά καρκίνου οφείλονταν στο ότι αυτές οι γυναίκες απλώς δεν υποβάλλονταν σε μαστογραφία και άρα οι όποιοι καρκίνοι τους δεν βρέθηκαν. Όταν λοιπόν το 1996 όλες αυτές οι γυναίκες εντάχθηκαν στο πρόγραμμα μαστογραφίας, αναμένονταν οι κρυμμένοι διηθητικοί καρκίνοι του μαστού αυτής της ομάδας να αποκαλυφθούν από την μαστογραφία και ο αριθμός τους να φτάσει στα επίπεδα της πρώτης ομάδας, δηλαδή περίπου 1900 περιστατικά. Αντ’ αυτού οι καρκίνοι που βρέθηκαν ανήλθαν αθροιστικά στα 1564 περιστατικά. Το ερώτημα ήταν τι απέγιναν οι υπόλοιποι 345 αναμενόμενοι καρκίνοι; Ποιο μαγικό χέρι γλύτωσε αυτές τις 345 γυναίκες τόσο από τον καρκίνο όσο και από τη θεραπεία;
Οι συγγραφείς του άρθρου Per-Henrik Zahl και Jan Maehlen του Τμήματος Επιδημιολογίας του Νορβηγικού Ινστιτούτου Δημόσιας Υγείας καθώς και o σπουδαίος Gilbert Welch ήταν σαφείς: η δεύτερη ομάδα δεν «χρώσταγε» κανέναν καρκίνο. Απλώς στην πρώτη ομάδα, λόγω μαστογραφίας, ανιχνεύτηκαν 345 περισσότεροι καρκίνοι σε πρώιμο στάδιο, οι οποίοι διαφορετικά θα εξαφανίζονταν από μόνοι τους! Οι όγκοι αυτοί δεν μπορούν να διακριθούν από αυτούς που δεν αυτοϊώνται, οπότε, σύμφωνα με τα στοιχεία των Νορβηγών επιστημόνων, η μαστογραφία οδηγεί σε χιλιάδες αναίτιες χειρουργικές επεμβάσεις, μαστεκτομές, ακτινοβολίες και χημειοθεραπείες, με τραγικές ψυχολογικές, σωματικές και οικονομικές συνέπειες για χιλιάδες οικογένειες (6).
Ο Robert Kaplan, πρόεδρος του Τμήματος Υπηρεσιών Υγείας της Σχολής Δημόσιας Υγείας του UCLA, δήλωσε ότι οι επιπτώσεις αυτής της μελέτης θα μπορούσαν να είναι συγκλονιστικές και ότι αν η υπόθεση της αυτόματης ίασης ισχύει, τότε θα πρέπει να επανεκτιμηθεί η όλη προσέγγισή στο θέμα του καρκίνου του μαστού. Ο Donald Berry, πρόεδρος του Τμήματος Βιοστατιστικής του M.D. Anderson Cancer Center δήλωσε με τη σειρά του στη δημοσιογράφο - θρύλο των New York Times, Gina Kolata ότι «η πρώιμη διάγνωση μπορεί να εμπεριέχει κάποιο όφελος, αλλά το κόστος θα είναι τεράστιο. Και δεν αναφέρομαι στο οικονομικό κόστος. Είναι πιθανό ότι όλοι μας έχουμε καρκινικά κύτταρα στο σώμα μας, τα οποία πριν ξεριζωθούν από τον ίδιο τον οργανισμό μεγαλώνουν λίγο. Η πρώιμη ανίχνευση θα βρει κάποια από αυτά. Τι πρέπει να γίνει δηλαδή; Να αρχίσουμε να αφαιρούμε όργανα προληπτικά; Είναι πραγματικά τρομακτικό» (New York Times, 24 November 2008). Αντίστοιχα στοιχεία είχαν αναφερθεί και το 2006 από μία ομάδα Αμερικανών επιστημόνων, οι οποίοι μέσω στατιστικών προσομοιώσεων επιδημιολογικών στοιχείων καρκίνου μαστού, βρήκαν ότι ένα 40% αρχόμενων καρκίνων του μαστού έχουν περιορισμένο δυναμικό κακοήθειας, αναπτύσσονται μέχρι το πολύ 1 cm, μετά μένουν στάσιμοι για δύο χρόνια και τέλος υποχωρούν, εκτός και αν ανιχνευθούν μαστογραφικά οπότε εκλαμβάνονται ως δυνητικά θανατηφόροι με αποτέλεσμα την έναρξη επιθετικών θεραπευτικών μεθόδων (7).


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Gotzsche P, Nielsen M. Screening for breast cancer with mammography. Cochrane Database of Systematic Reviews 2006. Issue 4. Art No.:CD001877.DOI: 10.1002/14651858.CD001877.pub2.
2. Black W, Welch G. Advances in Diagnostic Imaging and Overestimations of Disease Prevalence and the Benefits of Therapy. New Eng J Med. 1993, 328: 1237-43.
3. Moody-Ayers S, Wells C, Feinstein A. “Benign” Tumors and “Early Detection” in Mammography-Screened Patients of a Natural Cohort with Breast Cancer. Arch Intern Med. 2000. 160: 1109-1115.
4. Zahl PH, Heine B, Maehlen J. Incidence of breast cancer in Norway and Sweden durong introduction of nationwide screening: prospective cohort study. BMJ. 2004.328: 921-924.
5. Douek M, Baum M. Mass breast screening: is there a hidden cost? Brit J Surg. 2003.90(Suppl 1) 14.
6. Zahl PH, Maehlen J, Welch G. The Natural History of Invasive Breast Cancers Detected by Screening Mammography. Arch Intern Med. 2008. 168: 2311-2316.
7. Fryback DG, Stout NK, Rosenberg MA et al. The Winsconsin breast cancer epidemiology simulation model. J Natl Cancer Inst Monogr. 2006. 36:37-47.

Οι πονηριές τής δήθεν πρόληψης

Ας υποθέσουμε ότι συνήθως ταξιδεύετε με το αεροπλάνο 4 φορές το χρόνο. Έρχεται όμως κάποια επαγγελματική υποχρέωση και διπλασιάζει τον αριθμό των ταξιδιών σας. Η στατιστική οδηγεί στο συμπέρασμα ότι διπλασιάστηκαν ή, με άλλα λόγια, αυξήθηκαν 100% οι πιθανότητες να πεθάνετε σε αεροπορικό δυστύχημα. Αν τύχει μάλιστα να κατοικείτε μονίμως στην Αθήνα και να εκλεγείτε καθηγητής π.χ. στο πανεπιστήμιο της Αλεξανδρούπολης , το πράγμα παίρνει δραματική χροιά. Ως «ιπτάμενος καθηγητής» που πηγαινοέρχεται 3-4 φορές την εβδομάδα Αθήνα-Αλεξανδρούπολη, έχετε αυξήσει 200 ή 300 φορές τη μακάβρια πιθανότητα, ήτοι 20.000% ή 30.000%! Δεν είναι να ταξιδεύει κανείς. Χειρότερο και από κορώνα-γράμματα…
Στην πράξη, ωστόσο, ο κίνδυνος παραμένει αμελητέος είτε 1 είτε 200 φορές ετησίως ταξιδεύει κανείς με το αεροπλάνο. Οι αεροπορικές εταιρείες αυτό θα τονίσουν. Τι κάνουν όμως σε περιπτώσεις σαν αυτή οι ιατρικές εταιρείες; Αυτό που ξέρουμε και μαθαίνουμε όλοι κάθε μέρα, από τα ανυποψίαστα ΜΜΕ που εθελοντικά συμμετέχουν στις καμπάνιες της τρομολαγνείας: Χρησιμοποιούν πάντα την ποσοστιαία μεταβολή, αγνοώντας το πραγματικό μέγεθος, με σκοπό να δημιουργήσουν εντυπώσεις. Άλλωστε, στις εντυπώσεις και μόνο βασίζεται ένα πολύ μεγάλο μέρος της θεοποιημένης «προληπτικής ιατρικής». Δημιουργείται έτσι μια τεράστια βάση επιχειρηματικής δράσης ενώ οι άνθρωποι στην καλύτερη περίπτωση δεν θα ωφεληθούν ενώ στη χειρότερη θα μπουν σε μεγάλες περιπέτειες υγείας.
Ας κάνουμε μια υπόθεση εργασίας. Σε δυο γυναίκες εμφανίστηκε καρκίνος του μαστού το έτος 2000 και πρόκειται να πεθάνουν και οι δυο από τη νόσο τους το έτος 2010. Η μια από αυτές υποβάλλεται σε ετήσια μαστογραφία και χάρη σ’ αυτήν ανακάλυψε τον καρκίνο της το έτος 2005. Η άλλη, δεν υποβάλλεται σε μαστογραφία και ανακαλύπτει τον όγκο πολύ αργότερα, έστω το 2008. Όταν επέλθει το μοιραίο, η επιστήμη θα επισημάνει με ενθουσιασμό ότι η πρώτη γυναίκα έζησε 5 χρόνια μετά τη διάγνωση (με μαστογραφία) και η δεύτερη μόνο 2 χρόνια μετά τη διάγνωση (χωρίς μαστογραφία). Τα συμπεράσματα αυτονόητα - η μαστογραφία έδωσε 3 χρόνια ζωής. Στην πραγματικότητα, όπως ο καθένας καταλαβαίνει, πρόκειται για χρόνια ταλαιπωρίας, άγχους, φόβου, χημειοθεραπειών, ακτινοβολιών και ακρωτηριασμών. Μα, θα διερωτηθεί κανείς, η θεραπεία στην οποία έχει νωρίτερα υποβληθεί η πρώτη γυναίκα δεν θα συμβάλλει στο να ζήσει περισσότερο και καλύτερα; Όχι είναι η απάντηση. Μελέτες στο πρόσφατο παρελθόν έδειξαν ότι η τελική έκβαση δεν εξαρτάται σημαντικά από το χρόνο διάγνωσης. Υπάρχουν όμως και χειρότερα…
Ηθοποιοί, τραγουδίστριες, κοσμοπολίτες υπουργοί, διαφημιστικές εταιρείες, μοντέλα και τηλεπαρουσιάστριες, καθηγητές, χρηματοδοτούμενοι σύλλογοι και λοιποί συγκινητικά ενδιαφερόμενοι εκστρατεύουν κάθε τόσο εναντίον του καρκίνου του μαστού που «αποτελεί σύγχρονη μάστιγα των γυναικών, σε όλο και νεώτερες ηλικίες». Συμβαίνει τίποτα από όλα αυτά; Όχι βέβαια. Τι συμβαίνει; Ας πούμε ότι σας καλεί κάποιος να μετρήσετε τα αιωρούμενα σωματίδια στην ατμόσφαιρα γύρω σας. Κοιτάζετε και δεν βλέπετε κανένα. Με ένα ειδικό ζευγάρι γυαλιά διακρίνετε περίπου 100. Τα γυαλιά βελτιώνονται και τότε διαπιστώνετε ότι είναι 1000. Τι άλλαξε; Μπορείτε να ισχυριστείτε σοβαρά ότι από την πρώτη μέχρι την τρίτη παρατήρησή σας ο αριθμός των σωματιδίων …χιλιαπλασιάστηκε; Αυτό ακριβώς κάνει η ιατρική, καθώς αυξάνονται οι μαστογραφίες και βελτιώνεται η διακριτική τους ικανότητα. Ανακαλύπτει όγκους που απλώς δεν μπορούσε να τους ανακαλύψει πριν. Έτσι, βγάζει το βολικό και συμφέρον συμπέρασμα ότι αυξάνονται, γίνονται επιδημία. Αυτό αυξάνει τον πανικό των γυναικών και τον αριθμό των διαγνώσεων και, τελικώς, αυξάνει τις εισπράξεις και τις ιατρικές πράξεις.
Μα, θα ρωτήσει κανείς, έστω κι έτσι είναι κακό; Δεν είναι πιο χρήσιμο να ανακαλύψουμε έναν όγκο όταν έχει διάμετρο 1 εκατοστού, όταν δηλαδή ακόμα είναι πολύ μικρός και πιο εύκολα αντιμετωπίσιμος; Όχι είναι η απάντηση. Υπάρχουν σημαντικές πιθανότητες (20%!) ο όγκος να υποχωρήσει από μόνος του και να εξαφανιστεί, χωρίς η γυναίκα να το αντιληφθεί ποτέ και χωρίς να νοσήσει από αυτόν. Το ποσοστό αυτό είναι πολύ υψηλό, υψηλότερο από τα αποτελέσματα που μπορούμε να επιτύχουμε με οποιαδήποτε θεραπεία. Αν όμως η γυναίκα υποβάλλεται σε τακτικές μαστογραφίες τότε ο όγκος που επρόκειτο να υποχωρήσει θα γίνει αντιληπτός και θα αντιμετωπιστεί σαν καρκίνος, με ότι αυτό σημαίνει για την εξέλιξη της υγείας της γυναίκας. Στο επόμενο τεύχος του Popular Medicine θα ασχοληθούμε εκτενέστερα με το πολύ σοβαρό θέμα της χρησιμότητας της προληπτικής μαστογραφίας.

Αναξιόπιστες ιατρικές οδηγίες...

Ζούμε υπό το ζυγό ενός φρικαλέα πολύπλοκου συστήματος νόμων και αποφάσεων. Κι επειδή η άγνοια νόμου δεν είναι αποδεκτή, ο καθένας κινδυνεύει να υποστεί τις συνέπειες από μια παράβαση για την οποία αγνοεί το νόμο ή την κανονιστική διάταξη, γενικότερα. Η πολιτεία εδώ είναι αναγκαστικά κουτοπόνηρη: αν επιτρεπόταν η άγνοια νόμου, τότε ο καθένας θα την επικαλείτο.
Αλλά δεν είναι μόνο η νομοθετική εξουσία που παράγει ακατάπαυστα περιοριστικές ή κανονιστικές διατάξεις που φιλοδοξούν να ελέγξουν τη ζωή των ανθρώπων. Το ίδιο κάνει και η ιατρική εξουσία, η οποία προσπαθεί να εξαπλώσει την κυριαρχία της στο σύνολο της κοινωνίας: στους γιατρούς οι οποίοι καλούνται να λειτουργήσουν και λειτουργούν ως εκτελεστικός βραχίονας, στο νοσηλευτικό προσωπικό, στους κυβερνώντες αλλά και στους απλούς πολίτες. Εδώ θα περιοριστούμε σε έναν από τους τρόπους με τους οποίους η ιατρική εξουσία ασκείται επί των ιατρών. Σήμερα, η ιατρική θυμίζει πολύ έντονα στρατό. Διαθέτει πολλές βαθμίδες ιατρικής ιεραρχίας/εξουσίας αλλά και γενικά επιτελεία στα οποία καταστρώνονται τα σχέδια για να κατατροπωθεί ο εχθρός ο οποίος είναι, υποτίθεται, η νόσος. Στις περισσότερες περιπτώσεις, όπως και στον στρατό, τελικά αποδεικνύεται ότι στόχος είναι η έγκριση των «στρατιωτικών δαπανών» και όχι ο εχθρός ο οποίος αναδεικνύεται, εν τέλει, σε …σύμμαχο.
Η ιατρική εξουσία παράγει ακατάπαυστα κάθε είδους οδηγίες (guidelines) στις οποίες καλούνται να συμμορφωθούν όλοι. Η παραβίαση των οδηγιών έχει ως αποτέλεσμα όχι μόνο την επιστημονική απαξίωση των παραβατών, αλλά ακόμα και την δικαστική τους δίωξη, στις περιπτώσεις εκείνες όπου οι ιατρικές οδηγίες έχουν υιοθετηθεί από την πολιτεία, ως ο ενδεδειγμένος τρόπος του πράττειν. Από τη συντριπτική πλειονότητα των γιατρών, οι οποίοι ανήκουν στις χαμηλές βαθμίδες της ιατρικής εξουσίας (κανένας έλληνας γιατρός δεν μετέχει στα κονκλάβια όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις), οι οδηγίες θεωρούνται ως το απαύγασμα της πανταχόθεν εκθειαζόμενης ιατρικής που βασίζεται σε αποδείξεις (Evidence Based Medicine). Για τους λιγότερο υποψιασμένους γιατρούς, οι Οδηγίες επέχουν θέση θεραπευτικού ευαγγελίου. Οι οπαδοί μιας πιο κριτικής στάσης έχουν προσέξει μια πολύ σημαντική λεπτομέρεια: Οι Οδηγίες ταιριάζουν γάντι στις ανάγκες που διαμορφώνονται στην αγορά ή, με άλλα λόγια, έρχονται να ικανοποιήσουν τα συμφέροντα φαρμακευτικών και άλλων εταιρειών που δραστηριοποιούνται στο χώρο της ασθένειας. Πόσο αξιόπιστες είναι, ωστόσο, αυτές οι Οδηγίες;
Για περισσότερα από 20 χρόνια, οι μεγάλες καρδιολογικές εταιρείες, το American College of Cardiology (ACC) και η American Heart Association (AHA), εκδίδουν οδηγίες για την αντιμετώπιση ασθενών με καρδιακά νοσήματα. Από το 1984 μέχρι τον Σεπτέμβρη του 2008 εκδόθηκαν 53 Οδηγίες σε 22 θέματα, στις οποίες περιέχονταν, ούτε λίγο ούτε πολύ, 7.196 συστάσεις! Ας εμβαθύνουμε όμως λίγο περισσότερο, καθώς το πρόβλημα δεν υφίσταται μόνο στην ποσότητα αλλά, κυρίως, στην ποιότητα. Οι συστάσεις αυτές ταξινομούνται ως προς τη βαρύτητά τους, την αξιοπιστία τους, με ένα σύστημα ταξινόμησης (Level of Evidence A, B και C). Οι συστάσεις που αξιολογούνται ως Α θεωρείται ότι βασίζονται σε πολλές και άρτιες κλινικές μελέτες ενώ ως C θεωρούνται οι συστάσεις που βασίζονται κυρίως σε προσωπικές απόψεις. Μια πολύ σημαντική εργασία η οποία δημοσιεύτηκε στις 25 Φεβρουαρίου 2009 στο διεθνούς φήμης ιατρικό περιοδικό JAMA (Journal of the American Medical Association, “Scientific Evidence Underlying the ACC/AHA Clinical Practice Guidelines”) έδειξε ότι οι περίφημες επίσημες Οδηγίες δεν αποτελούν τίποτα περισσότερο από ένα συνονθύλευμα προσωπικών απόψεων. Πράγματι, μόλις το 11% των συστάσεων βασίζονται σε level A δεδομένα ενώ το 48% αποτελούν προσωπικές απόψεις (level C). Διαπιστώνεται, με άλλα λόγια, ότι οι θεωρούμενες πολύ σοβαρές ιατρικές οργανώσεις ACC και AHA, ο λόγος των οποίων είναι νόμος για τους καρδιολόγους, εκδίδουν οδηγίες οι οποίες επηρεάζουν αμεσότατα την ιατρική πρακτική και την υγεία των ανθρώπων, βασιζόμενες, δυστυχώς, κυρίως σε προσωπικές απόψεις ειδικών και «ειδικών». Και, βέβαια, δεν αποτελούν πλέον ειδήσεις οι καθημερινές αποκαλύψεις για το συστηματικό χρηματισμό ειδικών από τους ενδιαφερόμενους να επηρεάσουν προς όφελός τους τις Οδηγίες…

Μήπως έχω καρκίνο του προστάτη;

Όχι, δεν το γράφω γιατί φοβάμαι ή διερωτώμαι. Δεν υπάρχει λόγος, άλλωστε, αφού το ίδιο ισχύει για το 50% των ανδρών της ηλικίας μου (είμαι 54 ετών). Οι ιατροδικαστές το γνωρίζουν καλά αυτό, από τις μικροσκοπικές εξετάσεις των προστατών αντρών που υποβάλλονται σε νεκροψία μετά από ατύχημα. Νεκροψίες σε 70άρηδες έχουν δείξει ότι περίπου το …80% από αυτούς είχαν καρκίνο του προστάτη (στο εξής ΚτΠ) και σχεδόν όλοι το αγνοούσαν. Παρ’ όλα αυτά είναι σχεδόν βέβαιο ότι δεν θα πεθάνω από ΚτΠ ή, σωστότερα, η πιθανότητα να μου συμβεί αυτό είναι μόλις 3%.
Αυτές οι παρατηρήσεις ανάγκασαν τους (σοβαρούς) γιατρούς να επανεξετάσουν το θέμα που κάποιοι παρομοίασαν με παγόβουνο. Στο παρελθόν βλέπαμε μόνο το μέρος που εξείχε από το νερό – τους καρκίνους δηλαδή που προκαλούσαν νόσο και θάνατο. Με την πρώιμη διάγνωση μπορούμε να βλέπουμε και κάτω από το νερό – και εκεί υπάρχουν απείρως περισσότεροι καρκίνοι. Πολλοί απ’ αυτούς δε θα προκαλέσουν ποτέ πρόβλημα. Καλύτερα λοιπόν να έμεναν αδιάγνωστοι για πάντα. Αλλά δεν μένουν. Προστατικό αντιγόνο (PSA) προληπτικά, τσιμπημένη τιμή, δακτυλική εξέταση προστάτη, βιοψία και …να ο καρκίνος και ο καρκινοπαθής! Θρήνος!
Αλλά οι γιατροί δε μπορούν να ξεχωρίσουν ποιος καρκίνος είναι καλύτερα να μείνει αδιάγνωστος κι έτσι σχεδόν πάντα επεμβαίνουν. Το μεγαλύτερο ποσοστό των αντρών που θα υποβληθεί σε θεραπεία δεν θα ωφεληθεί γιατί δεν την χρειαζόταν. Όμως, πολλοί από αυτούς θα υποστούν σοβαρές βλάβες, με πιο συχνές την ελάττωση της σεξουαλικής λειτουργίας, την απώλεια ούρων και/ή τον ερεθισμό του πρωκτού. Ο προσυμπτωματικός έλεγχος («προληπτική ιατρική») μπορεί να «σώζει ζωές», αλλά βλάπτει πολύ περισσότερες!
Πρόσφατα μάθαμε περισσότερα (πλήρης ανάλυση του θέματος θα δημοσιευτεί στο επόμενο Popular Medicine που θα κυκλοφορήσει 30 Μαΐου). Δημοσιεύθηκαν τα αποτελέσματα δύο μεγάλων κλινικών δοκιμών αξιολόγησης του προσυμπτωματικού ελέγχου για τον ΚτΠ. Πρόκειται για μία τεράστια ερευνητική προσπάθεια: 20 χρόνια δουλειάς με πάνω από 250.000 άντρες και πολλά εκατομμύρια. Κι όμως υπάρχει ακόμα αβεβαιότητα σχετικά με το αν ο προσυμπτωματικός έλεγχος σώζει ζωές. Η Ευρωπαϊκή μελέτη είπε ναι, η Αμερικανική είπε όχι. Αυτό από μόνο του λέει κάτι: αν υπάρχει κάποιο όφελος, αναμφίβολα αυτό είναι πολύ μικρό.
Ας δεχτούμε ότι υπάρχει ένα οριακό όφελος από τον έλεγχο για καρκίνο του προστάτη. Συνοδεύεται όμως από βέβαιο και σημαντικό ανθρώπινο κόστος. Ας υποθέσουμε ότι η Ευρωπαϊκή μελέτη είναι η σωστή. Τα στοιχεία της μας δίνουν κάποια ιδέα του μεγέθους αυτού του κόστους: για κάθε άντρα που αποφεύγει το θάνατο από ΚτΠ, 50 άλλοι υποβάλλονται χωρίς λόγο σε θεραπεία.
Το να είμαι ο ένας που θα αποφύγει τον θάνατο από ΚτΠ, απέναντι στην 50 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να υποβληθώ άνευ λόγου σε θεραπεία, δεν μου φαίνεται καλή ζαριά. Στο βαθμό που θα μπορούσα να ελέγξω την αιτία του θανάτου μου, το να αποφύγω το θάνατο από καρκίνο του προστάτη δεν είναι η πρώτη μου επιλογή. Πιο πολύ ανησυχώ για την πιθανότητα να καταλήξω με παρατεταμένη απώλεια διανοητικών ικανοτήτων σε κάποιον γηροκομείο. Άλλωστε, ο θάνατος δεν είναι η μόνη έκβαση που έχει σημασία για μένα. Εκτιμώ επίσης πολύ το να μην αναγκάζομαι να παίρνω βαριά φάρμακα και να υφίσταμαι τραγικές παρενέργειες. Αντιλαμβάνομαι την ανάγκη να πλουτίσουν γιατροί και εταιρείες πάσης φύσεως, αλλά θα προτιμούσα να θυσιάσω τον εαυτό μου για τα συμφέροντά τους, με λιγότερο οδυνηρό τρόπο.
Κυκλοφορούν κάποια «επιχειρήματα» υπέρ των προσυμπτωματικών ελέγχων. Ας δούμε δυο από αυτά.
1. Γιατροί που «εξοργίζονται»: δεν θα ήθελες να επιστρέψουμε στην εποχή που όλοι όσοι είχαν καρκίνο του προστάτη, έπασχαν από προχωρημένη μορφή της νόσου. Είναι αλήθεια ότι ο τυπικός καρκινοπαθής στο παρελθόν έπασχε από προχωρημένο καρκίνο του προστάτη. Όμως ο κύριος λόγος που οι ασθενείς αυτοί είναι σήμερα στατιστικά σπάνιοι είναι ότι χάνονται ανάμεσα στους χιλιάδες «νέους καρκινοπαθείς» που ποτέ δε θα διαγνώσκονταν στο παρελθόν γιατί είχαν καρκίνους που ποτέ δε θα εξελίσσονταν.
2. Μηνύματα στα ΜΜΕ που τονίζουν τις καταπληκτικές επιδόσεις στην «επιβίωση». Είναι αλήθεια ότι τα τελευταία 50 χρόνια, η πενταετής επιβίωση από τον ΚτΠ αυξήθηκε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον καρκίνο (από λιγότερο του 50%, σε σχεδόν 100%). Αλλά οι επιβιώσαντες είναι δημιουργήματα της υπερδιάγνωσης: γίνεται διάγνωση και θεωρούνται ως πάσχοντες από ΚτΠ άντρες οι οποίοι δεν επρόκειτο ποτέ να νοσήσουν ή να πεθάνουν από αυτόν. Κάποιοι ονόμασαν αυτό το φαινόμενο «το παράδοξο της δημοφιλίας του προσυμπτωματικού ελέγχου»: Όσο περισσότερη υπερδιάγνωση προκαλεί ο προσυμπτωματικός έλεγχος, τόσο περισσότεροι άνθρωποι αισθάνονται ότι οφείλουν σε αυτόν τη ζωή τους και τόσο πιο δημοφιλής γίνεται!!!

Δεν υπάρχει λοιπόν λόγος για να υποβληθεί κανείς σε προσυμπτωματκό έλεγχο για ΚτΠ. Η μόνη επιτακτική ανάγκη είναι οι άνθρωποι να είναι ενημερωμένοι για τις συνέπειες της όποιας επιλογής τους. Ευχαριστώ τον κ. Η.G.Welch, καθηγητή ιατρικής στο Ινστιτούτο Πολιτικής Υγείας και Κλινικής Πρακτικής του Dartmouth και συγγραφέα του συγκλονιστικού βιβλίου «Πρέπει να Ελεγχθώ για Καρκίνο; Ίσως όχι και Να το Γιατί.» Το παρόν κείμενο βασίζεται 100% σε δικό του άρθρο που δημοσιεύτηκε στους Los Angeles Times, την 1η Απριλίου 2009.

Ο στιγματισμός των καπνιστών

Οι προσπάθειες να σβήσει η Ελλάδα το τσιγάρο μετρούν, σήμερα, τέλος Ιουλίου 2009, περίπου ένα μήνα ζωής. Καθώς η αναστάτωση και ο φανατισμός των πρώτων ημερών καταλαγιάζουν, ορισμένες όψεις του νόμου καθίστανται άκρως ενοχλητικές. Στα μικρά καταστήματα καπνιζόντων, επικολλάται ειδικό σήμα-στίγμα. Κάτι τέτοιο δεν έχει προβλεφθεί για τις αίθουσες μη καπνιζόντων. Η ουδέτερη λύση «αίθουσα καπνιζόντων» και «αίθουσα μη καπνιζόντων» δεν επελέγη. Επομένως, ο επίσημος στιγματισμός του καπνιστή είναι πλέον γεγονός. Εκτός από τη σήμανση-στίγμα υφίσταται επίσης ένας τετραψήφιος τηλεφωνικός αριθμός, στον οποίο ο πολίτης μπορεί να καταγγείλει καπνίζοντες που τον ενοχλούν. Γιατί θα έπρεπε να υπάρχει ειδική δυνατότητα τηλεφωνικής καταγγελίας; Τόσο σοβαρό κρίνεται το «αδίκημα»; Καταγγέλλει κανείς σε ειδικό τηλεφωνικό αριθμό π.χ. την εμφάνιση ενός μεθυσμένου ή την επικίνδυνη οδήγηση μιας μοτοσυκλέτας;
Η αντικαπνισματική εκστρατεία έχει ως θεωρητική και νομιμοποιητική βάση, τις υποτιθέμενες συνέπειες του παθητικού καπνίσματος, το οποίο – ειρήσθω εν παρόδω – αποτελεί ελληνική εφεύρεση. Έχουν τόσα πολλά ειπωθεί σχετικά με τη βλαπτικότητα του παθητικού καπνίσματος, ώστε να βρισκόμαστε ένα μικρό μόνο βήμα πριν από την κοινωνική εκτροπή: Κανένα δικαστήριο δεν θα μπορέσει να απορρίψει αίτημα για άμεση έκδοση διαζυγίου, αν ο ένας εκ των δυο συζύγων κατηγορήσει τον άλλο ως μανιώδη καπνιστή ο οποίος θέτει, όπως οι «ειδικοί» διατυμπανίζουν, σε κίνδυνο την υγεία του, καπνίζοντας συνεχώς στο σπίτι.
Βέβαια, ενώ το τσιγάρο διώκεται από παντού, το οινόπνευμα έχει κατακλύσει όλες τις εκδηλώσεις της ζωής και συνεχώς πατρονάρεται από την τηλεόραση. Η διαφήμιση είναι ελεύθερη κι ας αφορά κυρίως στα σκληρά ποτά υψηλής περιεκτικότητας σε οινόπνευμα. Κι όχι μόνο. Σχεδόν σε όλες τις τηλεοπτικές σειρές ελληνικής παραγωγής, οι πάντες πίνουν ασταμάτητα. Το οινόπνευμα αποτελεί μέσον ενίσχυσης των ευχάριστων στιγμών αλλά και μέσον ανακούφισης από δυσάρεστες ή στρεσογόνες καταστάσεις. Είτε βάφτιση είτε κηδεία, θέλει το ουίσκι της. Οι εταιρείες ποτών έχουν υποχρεωθεί στις διαφημίσεις τους να περιλαμβάνουν την προειδοποίηση «απολαύστε υπεύθυνα». Πέραν του ότι η προειδοποίηση είναι αρκούντως ασαφής όσον αφορά τους κινδύνους από το ποτό (συγκρίνετε παρακαλώ με τις λεπτομερείς περιγραφές πάνω στα πακέτα των τσιγάρων) περιλαμβάνει και τη λέξη «απόλαυση». Ετσι, η πολιτεία τονίζει, κλείνοντας πονηρά το μάτι, ότι στη χρήση οινοπνεύματος προεξάρχει η απόλαυση. Τότε γιατί να μην γράφουν στα πακέτα των τσιγάρων «επικίνδυνη απόλαυση» που θα ήταν, άλλωστε, πολύ πιο κοντά στην πραγματικότητα από τις σημερινές τρομολάγνες δήθεν προειδοποιήσεις;
Η ηγεσία του Υπουργείου Υγείας δήλωσε, απαντώντας σε σχετικό δημοσιογραφικό ερώτημα, ότι το οινόπνευμα δεν εντάσσεται σε παρόμοιες του καπνού απαγορεύσεις γιατί αυτός που πίνει βλάπτει τον εαυτό του ενώ αυτός που καπνίζει βλάπτει και τους γύρω του. Καινοφανής άποψη αφού παραβλέπει το γεγονός ότι η κατανάλωση οινοπνεύματος ευθύνεται για εκατοντάδες νεκρούς και τραυματίες σε τροχαία ατυχήματα (περισσότερους από τους 700 που αποδίδονται στο παθητικό κάπνισμα) ενώ παράλληλα ευθύνεται, μεταξύ πολλών άλλων, και για την ενδοοικογενειακή βία. Κι ενώ το κάπνισμα έχει πλέον ποινικοποιηθεί, η κατανάλωση οινοπνεύματος προβάλλεται, δυστυχώς, ακόμα και στις εορταστικές εκδηλώσεις στην Προεδρία της Δημοκρατίας.
Κανείς δεν αμφιβάλει για τις δυσμενείς συνέπειες του καπνίσματος στον καπνιστή, αν και ο ίδιος και μόνον είναι υπεύθυνος να σταθμίσει τα συν και τα πλην και να αποφασίσει. Από κει και πέρα, το ζήτημα θα πρέπει να περιορίζεται στην ύπαρξη ικανοποιητικού εξαερισμού και τίποτα περισσότερο. Ο καλός εξαερισμός απομακρύνει σχεδόν το 95% των προϊόντων καπνού. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σήμερα, το συντριπτικά μεγαλύτερο ποσοστό έκθεσης σε παθητικό κάπνισμα παρατηρείται στα σπίτια και στα αυτοκίνητα, μεταξύ συζύγων, συγγενών και φίλων. Όπως είναι φυσικό, οι συνθήκες αυτές δεν επηρεάζονται από νομικές ρυθμίσεις. Σωστό είναι, ωστόσο, να λαμβάνονται μέτρα απαγόρευσης του καπνίσματος σε χώρους υποχρεωτικής και πολύωρης παραμονής όπως π.χ. οι χώροι εργασίας, τα μέσα μεταφοράς, οι κινηματογράφοι, τα θέατρα, τα νοσοκομεία κοκ. Αυτό άλλωστε συνέβαινε σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό, κοινή συναινέσει καπνιστών και μη κι αυτό επιβάλλεται να συμβαίνει για λόγους αισθητικής και ασφάλειας (π.χ. από πυρκαγιά σε κινηματογράφο) χωρίς επίκληση λόγων υγείας και των θεωριών περί παθητικού καπνίσματος που μας έχουν εισάγει σε έναν επιστημονικό μεσαίωνα. Πράγματι, σήμερα το πογκρόμ εναντίον του καπνίσματος και των καπνιστών έχει λάβει τέτοιες διαστάσεις ώστε να είναι αδύνατη η διατύπωση αντίθετης άποψης με την κρατούσα των θεολόγων-αστυνόμων της ιατρικής, σε ότι αφορά τις συνέπειες του καπνίσματος. Εργασίες που υποστηρίζουν ότι δεν βλάπτει, τουλάχιστον με μετρήσιμο τρόπο, το υποτιθέμενο παθητικό κάπνισμα, είτε δεν αναλαμβάνονται είτε δεν δημοσιεύονται. Η έρευνα για βελτίωση των τσιγάρων έχει επίσης σταματήσει ενώ δεν εισάγεται κάποια δέσμευση των εταιρειών καπνού π.χ. να παράγουν τσιγάρα με 30% λιγότερη πίσσα.
Και τι κάνουν οι εταιρείες των τσιγάρων; Πώς αντιδρούν; Οι καπνοβιομηχανίες μόλις και μετά βίας συγκρατούνται και δεν εκφράζουν δημοσίως τις θερμές τους ευχαριστίες στους υπεύθυνους των αντικαπνισματικών εκστρατειών. Η μεγάλη πλειονότητα των καπνιστών κόβει το τσιγάρο μετά από 2-4 δεκαετίες καπνίσματος. Επομένως αφού υπήρξαν πελάτες για πολύ μεγάλο διάστημα. Ταυτόχρονα, όλοι αυτοί είναι γονείς που αποδεικνύουν στα παιδιά τους ότι τελικά το τσιγάρο κόβεται. Στα αυτιά των εφήβων τα μελλοντικά προβλήματα υγείας από το τσιγάρο φαντάζουν τόσο μακρινά, ώστε να μην αξίζει τον κόπο να ασχολούνται με αυτά. Έτσι, η καπνοβιομηχανία χάνει τους μεγάλους σε ηλικία και επισφαλούς υγείας πελάτες, αλλά κάνει θραύση στους εφήβους, οι οποίοι θα παραμείνουν πελάτες για πολλές δεκαετίες. Δεν υπάρχει, άλλωστε, μεγαλύτερο κίνητρο για να δοκιμάσει κάτι ένας έφηβος, από την απαγόρευση που επιβάλλουν οι καθωσπρέπει ενήλικοι…
Ας μη γελιόμαστε. Η αντικαπνισματική εκστρατεία αποτελεί το μεγαλύτερο εγχείρημα ελέγχου συνειδήσεων στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ο πειθαρχημένος άνθρωπος (;) που δεν καπνίζει, δεν πίνει, γυμνάζεται τακτικά, προσέχει τη διατροφή του και μπαινοβγαίνει στα ιατρεία για «προληπτική ιατρική», αποτελεί το περίγραμμα του επιθυμητού πολίτη. Γιατί δεν έχει χρόνο να ασχοληθεί με οτιδήποτε άλλο εκτός από τον εαυτό του…

Το μελάνωμα, ο ήλιος και η αλήθεια

Μας λένε συνεχώς ότι πρέπει να περικόψουμε δραστικά την έκθεσή μας στον ήλιο και στις λάμπες μαυρίσματος, ακόμα – αν όχι ιδίως! – και στη διάρκεια των διακοπών. Το μεσημέρι πρέπει να θεωρείται νεκρός χρόνος που πρέπει να ξοδεύουμε στο δωμάτιό μας διαβάζοντας. Οφείλουμε επίσης να φοράμε πλατύγυρα καπέλα, μακρυμάνικα πουκάμισα ή μπλούζες και να καλύπτουμε τα πόδια μας. Δεν πρέπει φυσικά να ξεχνάμε να καλύπτουμε το σώμα μας τα κατάλληλα αντηλιακά . Όσον αφορά τα παιδιά, δεν πρέπει να κυκλοφορούν έξω πριν τα αλείψουμε με αντηλιακά, χωρίς να φοράνε καπέλα στα ιδρωμένα κεφάλια τους και ρούχα κατασκευασμένα από ειδικές ίνες υψηλής αντηλιακής προστασίας. Ο λόγος όλων αυτών είναι το δόγμα ότι ο ήλιος προκαλεί φωτογήρανση καρκίνο…

ΨΕΜΑ ΠΡΩΤΟ:
Ο ΗΛΙΟΣ «ΓΕΡΝΑΕΙ» ΤΟ ΔΕΡΜΑ
Η αναγέννηση του δέρματος που γερνάει («αντιγήρανση») αποτελεί μια μεγάλη βιομηχανία προϊόντων και υπηρεσιών. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η έκθεση στην υπεριώδη ηλιακή ακτινοβολία (UV) και, ιδιαίτερα, στην UVB (την ακτινοβολία του μικρότερου μήκους κύματος που προκαλεί το ηλιακό έγκαυμα), δίνει στο δέρμα μία άγρια όψη, όπως ακριβώς και το πολύ κάπνισμα. Το πότε θα εμφανιστεί αυτό το φαινόμενο στο δέρμα, καθώς και η έντασή του, εξαρτώνται από τη δόση της ακτινοβολίας (ή του καπνίσματος) αλλά και από τη γενετική προδιάθεση του καθενός και της καθεμιάς.
Η αιτία της βλάβης η οποία, για προφανείς εμπορικούς λόγους ονομάστηκε «φωτογήρανση», βρίσκεται στο κολλαγόνο, αλλά η διαδικασία έχει γίνει μόνο μερικώς κατανοητή . Η UV αναγκάζει τις ίνες του κολλαγόνου να δημιουργούν μεταξύ τους μοριακές διασυνδέσεις, κάνοντάς τες λιγότερο ελαστικές, αλλά δεν γνωρίζουμε τις συνέπειες αυτής της διαδικασίας. Μπορεί πολλοί να πιστεύουν ότι το ανεμοδαρμένο look του καουμπόη του Μάρλμπορο δικαιολογεί τη διακοπή του καπνίσματος. Ωστόσο, η έκθεση στον ήλιο είναι κάτι το διαφορετικό επειδή ωφελεί πολλές άλλες λειτουργίες του οργανισμού.

Το βασικό όμως είναι ότι η συγκεκριμένη δράση του ήλιου (και του καπνίσματος), δεν έχει τελικά τίποτα να κάνει με τη διαδικασία της γήρανσης. Το κύριο χαρακτηριστικό της γήρανσης του δέρματος είναι η απώλεια κολλαγόνου (κύριο συστατικό του δέρματος. Αυτό εξηγεί και τη λέπτυνση του δέρματος με το πέρασμα του χρόνου. Η απώλεια ανέρχεται στο 1% ετησίως, για όλη τη διάρκεια της ενήλικης ζωής και είναι η ίδια και για τα δύο φύλα. Ο λόγος για τον οποίο οι γυναίκες φαίνεται να γερνούν ταχύτερα από τους άντρες είναι ότι διαθέτουν λιγότερο κολλαγόνο. Αυτή η άδικη διαφορά, ισοδυναμεί ήδη με «γήρανση» 15 ετών!

Η απώλεια κολλαγόνου με ηλικία είναι γενετικά προκαθορισμένη. Δεν έχει να κάνει με την UV και συμβαίνει εξίσου σε όλα τα μέρη του δέρματος, καλυμμένα και ακάλυπτα. Τι κάνουν όμως οι αντιγηραντικές κρέμες; Αυτές απλώς «ερεθίζουν» το δέρμα, προκαλώντας φλεγμονή που προκαλεί με τη σειρά της πρήξιμο του δέρματος, το οποίο κρύβει τις ρυτίδες. Δεν υπάρχει τίποτα που να αναστρέφει την απώλεια του κολλαγόνου. Η γήρανση του δέρματος, λοιπόν, δεν οφείλεται στην UV και δε μπορεί να υπερνικηθεί από τα προϊόντα της βιομηχανίας καλλυντικών.


ΨΕΜΑ ΔΕΥΤΕΡΟ:
Ο ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ ΠΟΥ …ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ!
Ως μεγάλη απειλή τοποθετείται ο καρκίνος του δέρματος που αποτελεί το κύριο σημείο των προειδοποιήσεων . Το επιχείρημα είναι ότι τα συνεχώς αυξανόμενα κρούσματα έχουν ως αιτία την ηλιακή ακτινοβολία. Τι συμβαίνει όμως στην πραγματικότητα;

Το 95% των καρκίνων του δέρματος είναι βασικοκυτταρικά και ακανθοκυτταρικά επιθηλιώματα (σε σχέση 5 προς 1 μεταξύ τους) τα οποία, παρόλο που ονομάζονται «καρκίνοι» είναι λειτουργικά καλοήθη. ΔΕΝ εξαπλώνονται και ΔΕΝ σκοτώνουν. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς τους «καρκίνους» δεν υπερβαίνουν σε μέγεθος το 1 εκατοστό και η τοπική εκτομή τους είναι σε ποσοστό 95-99% επιτυχής. Όσα υπολείμματα του «καρκίνου» παραμένουν, εξαφανίζονται από μόνα τους και οι λίγες υποτροπές αφαιρούνται εύκολα. Οι εξαιρέσεις είναι σπάνιες και συνήθως είναι συνέπεια κάποιων άλλων νόσων. Έτσι, παρότι ο καρκίνος του δέρματος είναι όντως ο συχνότερος είναι και ο λιγότερο επικίνδυνος. Ο τελευταίος στη λίστα των θανάτων. Το πρόβλημα είναι τεχνικό: αυτά τα καλοήθη επιθηλιώματα ονομάζονται καρκίνοι όχι λόγω της κλινικής συμπεριφοράς τους, αλλά επειδή κάτω από το μικροσκόπιο έχουν μία συγκεκριμένη εμφάνιση.


ΨΕΝΑ ΤΡΙΤΟ:
ΤΟ ΜΕΛΑΝΩΜΑ ΕΙΝΑΙ ΤΕΛΙΚΑ ΜΕΛΑΝΩΜΑ;
Αν ο καρκίνος του δέρματος είναι το δόλωμα, το μελάνωμα είναι το αγκίστρι. Είναι ο λιγότερο συχνός από τους καρκίνους του δέρματος αλλά υποτίθεται ότι τα περιστατικά του έχουν αυξηθεί. Για την αύξηση αυτή κατηγορείται η UV. Ο κόσμος έχει τρομοκρατηθεί και καλείται να ελέγχει τακτικά το δέρμα του, παρόλο που η αποτελεσματικότητα αυτής της πρακτικής θεωρείται αμφίβολη. Οι περισσότεροι έχουμε απλές ελιές και ακόμα πιο πολλοί έχουμε σμηγματορροϊκές υπερκερατώσεις, οι οποίες μεγαλώνουν, γίνονται όλο και πιο μαύρες, προκαλούν φαγούρα και μπορεί να ματώνουν, ακριβώς όπως συμβαίνει και με το μελάνωμα. Οι δερματολογικές κλινικές είναι γεμάτες με ασθενείς που ανησυχούν για αυτές τις τελείως αθώες κηλίδες. Χρειαζόμαστε σαφείς απαντήσεις σε δύο ερωτήματα: είναι πραγματική η αύξηση των περιστατικών μελανώματος, και ποια η σχέση του με την υπεριώδη ακτινοβολία; Δυστυχώς η απάντηση και στα δύο ερωτήματα είναι αβέβαιη.

Το βέβαιο είναι ότι έχουν αυξηθεί πολύ οι αναφορές για μελανώματα. Το πρόβλημα όμως είναι ότι αυτό που χαρακτηρίζεται σήμερα ως μελάνωμα, μπορεί να μην είναι: Φαίνεται ότι πρόκειται για μία επαναταξινόμηση του τι συνιστά μελάνωμα. Η διάγνωση της κακοήθειας ενός μελανώματος είναι υποκειμενική και εξαρτάται από τον παθολογοανατόμο που κοιτάζει με το μικροσκόπιο. Στο παρελθόν αποτελούσε κοινό τόπο για τους παθολογοανατόμους να αναφέρουν οριακά ή ελάχιστα ύποπτα ιστολογικά ευρήματα ελιών. Η εμπειρία από τις εκβάσεις αυτών των περιπτώσεων μας δίδαξε ότι δεν επρόκειτο για κάτι το ανησυχητικό. Δεν κάναμε τίποτα και τίποτα το κακό δε συνέβαινε στους ασθενείς. Αργότερα, όταν οι αιτήσεις αποζημιώσεων για ιατρική αμέλεια άρχισαν να υπαγορεύουν μία πιο αμυντική πρακτική, τα ίδια ακριβώς ευρήματα χαρακτηρίζονταν πλέον ως ύποπτα, χωρίς να υπάρχει μπροστά η λέξη «οριακά». Η τάση αυτή συνεχίστηκε και δε χρειάστηκε πολύς καιρός πριν τα καφετιά σημάδια που κάποτε χαρακτηρίζονταν καλοήθη αποκτήσουν ένα νέο χαρακτηρισμό, δηλωτικό του ενδεχόμενου πρώιμης κακοήθειας. Με τον καιρό, αυτό προχώρησε σε πιθανότητα και τελικά σε βεβαιότητα. Με άλλα λόγια, οι ελιές έμειναν οι ίδιες, η διάγνωση όμως άλλαξε.

Η άποψη αυτή επιβεβαιώνεται και από άλλα ευρήματα. Το σημαντικότερο είναι το γεγονός ότι ενώ τα περιστατικά μελανώματος έχουν αυξηθεί, αυτό δεν έχει συνοδευθεί από αντίστοιχη αύξηση των θανάτων. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο ετήσιος αριθμός μελανωμάτων στις γυναίκες αυξήθηκε μεταξύ 1980 και 2002 κατά 250%, ενώ η θνησιμότητα αυξήθηκε λιγότερο από 30% και έκτοτε μειώνεται. Ο λόγος γι’ αυτή τη φαινομενική βελτίωση δεν έχει να κάνει με το ότι διαθέτουμε πιο αποτελεσματικές θεραπείες, αλλά με το ότι ο αριθμός των καρκίνων έχει διογκωθεί λόγω του νέου κύματος μελανωμάτων. Αυτά τα μελανώματα θεραπεύονται σε ποσοστό 100% επειδή εξαρχής δεν ήταν κακοήθη. Ήταν μελανώματα στο χαρτί, καλοήθεις ελιές που …αναβαθμίστηκαν.

ΨΕΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ:
ΦΤΑΙΕΙ Η ΥΠΕΡΙΩΔΗΣ
Πιο αμφιλεγόμενος είναι ο ρόλος της υπεριώδους ακτινοβολίας στο μελάνωμα. Ας πάρουμε ως παράδειγμα τη σχέση μεταξύ ακτινοβολίας UV και επιθηλιωμάτων: Προκαλούνται από την ακτινοβολία, υπάρχει άμεση συσχέτιση κρουσμάτων και γεωγραφικού πλάτους στο οποίο ζουν οι πάσχοντες, αλλά και ανάμεσα στο μέρος του σώματος που εμφανίζονται και στο ποσό της ακτινοβολίας που αυτό δέχεται.
Τίποτα απ’ αυτά δε συμβαίνει με το μελάνωμα. Τα μελανώματα είναι δύσκολο να παραχθούν πειραματικώς και η σχέση με το γεωγραφικό πλάτος στο οποίο ζουν οι πάσχοντες είναι οριακή. Εκδηλώνονται συνήθως στον κορμό των ανδρών, στα πόδια των γυναικών και στις πατούσες των Αφρικανών, κάτι που προφανώς δε μπορεί να εξηγηθεί με βάση την έκθεση στον ήλιο. Η αύξηση των κρουσμάτων είναι πολύ μικρότερη από αυτήν των UV-εξαρτώμενων καρκίνων και, αντίθετα με τα επιθηλιώματα, δεν υπάρχει απόδειξη ότι τα αντηλιακά προστατεύουν από τα μελανώματα.

Τελικά, οι αποδείξεις που αφορούν την επίδραση της UV στο δέρμα είναι εκπληκτικά ξεκάθαρες: Δεν επιταχύνει τη γήρανση του δέρματος, η οποία οφείλεται στη λέπτυνση από την απώλεια του κολλαγόνου, έστω και αν οι ακτίνες UV προσδίδουν την ανεμοδαρμένη όψη που προκαλεί και το κάπνισμα. Παρ’ ότι η ακτινοβολία UV είναι η κύρια αιτία των επιθηλιακών καρκίνων του δέρματος, οι οποίοι είναι λειτουργικά καλοήθεις, δεν υπάρχουν στέρεες αποδείξεις ότι αποτελεί την κύρια αιτία του κακοήθους μελανώματος.

Τι πρέπει να κάνουμε λοιπόν με την έκθεση στις UV και τα αντηλιακά; Η γρήγορη απάντηση είναι ότι σε ήπια κλίματα (σ.μ. όπως αυτό της Ελλάδας) πέραν του να αποφεύγουμε τα εγκαύματα και να μην κοιτάμε κατάματα τον ήλιο, δεν έχει σημασία τι κάνουμε, επειδή ο κίνδυνος από την έκθεση είναι ασήμαντος. Φυσικά, τα παιδιά πρέπει να μάθουν πόσο ήλιο αντέχουν χωρίς να πάθουν έγκαυμα και οι γονείς τους πρέπει να σιγουρευτούν ότι η έκθεση των παιδιών γίνεται βαθμιαία, έτσι ώστε να διασφαλιστεί η εμφάνιση του προστατευτικού μαυρίσματος. Αυτό είναι πιο σημαντικό σε παιδιά με πυρόξανθα μαλλιά και φακίδες, τα περισσότερα εκ των οποίων πρέπει να προσέχουν να μην υποστούν ηλιακά εγκαύματα σε όλη τη διάρκεια της ενήλικης ζωής τους. Αν και τα αντηλιακά θα ελαττώσουν το σχηματισμό των επιθηλιωμάτων, δεν έχει αποδειχτεί ότι ελαττώνουν τα μελανώματα.


ΨΕΜΑ ΠΕΜΠΤΟ:
Ο ΗΛΙΟΣ ΔΕΝ ΩΦΕΛΕΙ ΠΟΛΥ
Έχουμε ακόμα πολλά να μάθουμε σχετικά με τα αφανή οφέλη από την έκθεση στον ήλιο: στους μηχανισμούς του ανοσοποιητικού συστήματος, στην εξαιρετική βελτίωση της διάθεσης και τη φημολογούμενη ελάττωση των πιθανοτήτων εμφάνισης καρκίνου του παχέος εντέρου και του προστάτη. Η υπέρ το δέον αποφυγή του ήλιου και η χρήση αντηλιακών δεν επιτρέπουν την ανάπτυξη του φυσικού μαυρίσματος, του αντηλιακού της φύσης, και έτσι αυξάνονται οι πιθανότητες πρόκλησης ηλιακών εγκαυμάτων. Το δόγμα λέει ότι κάθε μαύρισμα είναι σημάδι δερματικής βλάβης. Πείτε το αυτό στον Δαρβίνο! Η χρωστική των μελανοκυττάρων του δέρματος είναι ένα σύστημα προστασίας από την υπέρμετρη έκθεση στις υπεριώδεις ακτινοβολίες, το οποίο εξελίχτηκε πολύ πριν την έλευση των αντηλιακών…

Ο Sham Shuster είναι Επίτιμος Καθηγητής της Δερματολογίας στο Πανεπιστήμιο του Newcastle Upon Tyne και Επίτιμος Σύμβουλος του Τμήματος Δερματολογίας, στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείου Norfolk and Norwich. Το παρόν κείμενο αποτελεί επιμελημένη προσαρμογή από ένα κεφάλαιο του βιβλίου Panic Nation? Unpicking the myths we’re told about food and health, που έχουν επιμεληθεί οι Stanley Feldman και Vincent Marks.

ΣΥΓΓΡΑΦΗ: ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΛΑΣΚΑΡΗΣ - ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΙΤΣΙΛΙΔΗΣ

Πανδημία γρίπης ή Πανδημία κερδών;

Την άνοιξη του 2009 κάτοικοι του Μεξικού προσβλήθηκαν από ένα νέο ιό γρίπης. O ιός αυτός είχε χοίρεια προέλευση και μεταδιδόταν εύκολα από άνθρωπο σε άνθρωπο. Τον Ιούνιο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας , βασιζόμενος στην ταχύτητα διάδοσης του ιού και όχι στη νοσηρότητά του, αποφάσισε να κηρύξει την ανθρωπότητα σε κατάσταση πανδημίας, γεγονός που πυροδότησε το κύμα γριπο-πανικού. Σήμερα, οι κυβερνήσεις του ανεπτυγμένου κόσμου διαγκωνίζονται στα ταμεία των φαρμακευτικών εταιρειών αγοράζοντας «δικαίωμα αγοράς» μιας και εμβόλια δεν υπάρχουν. Οι λογικές φωνές χάνονται στη χλαπαταγή των τρομολάγνων. Οι επιδημιολόγοι και οι λοιμωξιολόγοι αντικατέστησαν τους συνταγματολόγους και τους ποινικολόγους στα θλιβερά τηλεοπτικά παράθυρα, ενώ οι απόγονοι του Θεμιστοκλή και του Κολοκοτρώνη συνάμα, συνωστίζονται στα …βουλευτικά γραφεία, αναζητώντας ως ρουσφέτι αυτό που (ευτυχώς!) δεν βρίσκουν στα φαρμακεία: εμβόλια για πνευμονιόκοκκο και Ταμιφλού, όλα φλου!
Και όμως. Μέχρι τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, ο νέος ιός της γρίπης (Swine Origin Influenza Virus, SOIV) δε φαίνεται να είναι πιο απειλητικός από τον απλό εποχιακό ιό της γρίπης που μας επισκέπτεται κάθε χειμώνα. Σύμφωνα με τις μέχρι τώρα παρατηρήσεις, στις ανεπτυγμένες χώρες της Δύσης ο SOIV δε σκοτώνει πάνω από 1 με 2 άτομα ανά 1.000 αρρώστους – περίπου όσους και η απλή γρίπη δηλαδή - και ούτε φαίνεται να διαθέτει εξαιρετική μεταδοτικότητα. Αν ο WHO δεν αποφάσιζε να σαλπίσει (για τους δικούς του, μη ανιδιοτελείς, ίσως, λόγους) υγειονομικό συναγερμό, πιθανώς να μην είχε καταλάβει κανείς ότι μας προέκυψε νέος τύπος γρίπης.
Το όλο θέμα έχει και την ….κωμική του διάσταση. Σύμφωνα με την Wall Street Journal, ακόμα και αν όλες οι φαρμακοβιομηχανίες του κόσμου δουλεύουν στο 100% επί ένα χρόνο, τα εμβόλια που θα παραχθούν δε θα φτάσουν για να εμβολιασθούν, ούτε οι μισοί κάτοικοι του ανεπτυγμένου κόσμου! Και, βέβαια, κάτω από συνθήκες αλλοφροσύνης, οι κυβερνήσεις των χωρών στο έδαφος των οποίων λειτουργούν εργοστάσια παραγωγής εμβολίων, δεν θα επιτρέψουν να εξαχθεί ούτε μισή δόση εμβολίου, αν δεν καλυφθεί πρώτα ο ντόπιος πληθυσμός, ο οποίος τους ψηφίζει, για όποιον δεν κατάλαβε.
Οι μόνοι που θα ωφεληθούν από τον πανικό είναι οι εταιρείες στα ταμεία των οποίων προβλέπεται να εισρεύσουν πάνω από 40 δις ευρώ, μόνο από τα εμβόλια, χωρίς να προσθέσουμε π.χ. τις πωλήσεις του σχεδόν αναποτελεσματικού Tamiflu ή άλλων αντι-ιικών ή άλλων εμβολίων. Η εκτόξευση των τιμών των μετοχών συγκεκριμένων φαρμακευτικών εταιρειών τους τελευταίους μήνες, είναι αδιάψευστος μάρτυρας.
Η κατάσταση με τη γρίπη των χοίρων αποτελεί κλασική περίπτωση αποτυχίας στη νηφάλια εκτίμηση των κινδύνων εν μέσω μεταβαλλόμενων συνθηκών. Σε τέτοιες καταστάσεις, οι καλές προθέσεις δεν αρκούν. Όπως επισήμανε πρόσφατα, στο British Medical Journal ο Tini Garske, ερευνητής στο Τμήμα Μολυσματικών Νόσων του Imperial College, αντί να δημιουργήσουμε επιστημονικά εργαλεία αντικειμενικής εκτίμησης του κινδύνου, σπεύσαμε να παραγγείλουμε ότι εμβόλιο μας υποσχέθηκαν, χωρίς να ζητήσουμε εγγυήσεις, χωρίς να γνωρίζουμε αν και ποιοι κινδυνεύουν, αλλά ούτε καν τις παρενέργειες αυτού που παραγγείλαμε. Αυτό δεν είναι επιστήμη, αλλά θρησκεία.
Πόσο σίγουροι είμαστε, ωστόσο, ότι ο παρόν ιός είναι δημιούργημα της φύσης και όχι αποτέλεσμα ενός ανθρώπινου λάθους ή «λάθους»; Ο Αυστραλός ιολόγος Adrian Gibbs, καθηγητής στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Καμπέρα, συγγραφέας 250 διεθνών επιστημονικών ανακοινώσεων και ένας από τους ανθρώπους που συνέβαλαν αποφασιστικά στην ανακάλυψη του Tamiflu, ερεύνησε τη γενετική σύσταση του νέου ιού SOIV και υποστηρίζει ότι δεν προέρχεται από τη σύντηξη δύο χοίρειων ιών - όπως υποστηρίζεται από τους περισσότερους επιστήμονες - αλλά τριών, ενός προερχομένου από την Β. Αμερική, ενός από την Ασία και ενός από την Ευρώπη. Επειδή αυτή η βιολογική διαδικασία, δεν γίνεται εν μία νυκτί, αλλά παίρνει χρόνια για να ολοκληρωθεί, ο Gibbs θεώρησε δύσκολο κάτι τέτοιο να συμβεί κατά τρόπο φυσιολογικό, χωρίς να πέσει στην αντίληψη των επιστημόνων, ιδίως σε μία περίοδο κατά την οποία οι πληθυσμοί των χοίρων ελέγχονται σχετικά τακτικά.
Σύμφωνα με τον Gibbs, λοιπόν, υπάρχει ένα πιο πιθανό σενάριο: Τα γουρούνια εμβολιάστηκαν κατά της γρίπης των χοίρων με ένα τριπλό κτηνιατρικό εμβόλιο που ίσως περιείχε -κατά λάθος- και ζωντανούς ιούς, οι οποίοι συνενώθηκαν μέσα στον οργανισμό των γουρουνιών δημιουργώντας έτσι την χοίρεια εκδοχή του SOIV, διέφυγαν, εξελίχτηκαν και έγιναν ικανοί να προσβάλλουν και τον άνθρωπο. Η ανακοίνωσή του απορρίφθηκε από το περιοδικό Nature…