Μας λένε συνεχώς ότι πρέπει να περικόψουμε δραστικά την έκθεσή μας στον ήλιο και στις λάμπες μαυρίσματος, ακόμα – αν όχι ιδίως! – και στη διάρκεια των διακοπών. Το μεσημέρι πρέπει να θεωρείται νεκρός χρόνος που πρέπει να ξοδεύουμε στο δωμάτιό μας διαβάζοντας. Οφείλουμε επίσης να φοράμε πλατύγυρα καπέλα, μακρυμάνικα πουκάμισα ή μπλούζες και να καλύπτουμε τα πόδια μας. Δεν πρέπει φυσικά να ξεχνάμε να καλύπτουμε το σώμα μας τα κατάλληλα αντηλιακά . Όσον αφορά τα παιδιά, δεν πρέπει να κυκλοφορούν έξω πριν τα αλείψουμε με αντηλιακά, χωρίς να φοράνε καπέλα στα ιδρωμένα κεφάλια τους και ρούχα κατασκευασμένα από ειδικές ίνες υψηλής αντηλιακής προστασίας. Ο λόγος όλων αυτών είναι το δόγμα ότι ο ήλιος προκαλεί φωτογήρανση καρκίνο…
ΨΕΜΑ ΠΡΩΤΟ:
Ο ΗΛΙΟΣ «ΓΕΡΝΑΕΙ» ΤΟ ΔΕΡΜΑ
Η αναγέννηση του δέρματος που γερνάει («αντιγήρανση») αποτελεί μια μεγάλη βιομηχανία προϊόντων και υπηρεσιών. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η έκθεση στην υπεριώδη ηλιακή ακτινοβολία (UV) και, ιδιαίτερα, στην UVB (την ακτινοβολία του μικρότερου μήκους κύματος που προκαλεί το ηλιακό έγκαυμα), δίνει στο δέρμα μία άγρια όψη, όπως ακριβώς και το πολύ κάπνισμα. Το πότε θα εμφανιστεί αυτό το φαινόμενο στο δέρμα, καθώς και η έντασή του, εξαρτώνται από τη δόση της ακτινοβολίας (ή του καπνίσματος) αλλά και από τη γενετική προδιάθεση του καθενός και της καθεμιάς.
Η αιτία της βλάβης η οποία, για προφανείς εμπορικούς λόγους ονομάστηκε «φωτογήρανση», βρίσκεται στο κολλαγόνο, αλλά η διαδικασία έχει γίνει μόνο μερικώς κατανοητή . Η UV αναγκάζει τις ίνες του κολλαγόνου να δημιουργούν μεταξύ τους μοριακές διασυνδέσεις, κάνοντάς τες λιγότερο ελαστικές, αλλά δεν γνωρίζουμε τις συνέπειες αυτής της διαδικασίας. Μπορεί πολλοί να πιστεύουν ότι το ανεμοδαρμένο look του καουμπόη του Μάρλμπορο δικαιολογεί τη διακοπή του καπνίσματος. Ωστόσο, η έκθεση στον ήλιο είναι κάτι το διαφορετικό επειδή ωφελεί πολλές άλλες λειτουργίες του οργανισμού.
Το βασικό όμως είναι ότι η συγκεκριμένη δράση του ήλιου (και του καπνίσματος), δεν έχει τελικά τίποτα να κάνει με τη διαδικασία της γήρανσης. Το κύριο χαρακτηριστικό της γήρανσης του δέρματος είναι η απώλεια κολλαγόνου (κύριο συστατικό του δέρματος. Αυτό εξηγεί και τη λέπτυνση του δέρματος με το πέρασμα του χρόνου. Η απώλεια ανέρχεται στο 1% ετησίως, για όλη τη διάρκεια της ενήλικης ζωής και είναι η ίδια και για τα δύο φύλα. Ο λόγος για τον οποίο οι γυναίκες φαίνεται να γερνούν ταχύτερα από τους άντρες είναι ότι διαθέτουν λιγότερο κολλαγόνο. Αυτή η άδικη διαφορά, ισοδυναμεί ήδη με «γήρανση» 15 ετών!
Η απώλεια κολλαγόνου με ηλικία είναι γενετικά προκαθορισμένη. Δεν έχει να κάνει με την UV και συμβαίνει εξίσου σε όλα τα μέρη του δέρματος, καλυμμένα και ακάλυπτα. Τι κάνουν όμως οι αντιγηραντικές κρέμες; Αυτές απλώς «ερεθίζουν» το δέρμα, προκαλώντας φλεγμονή που προκαλεί με τη σειρά της πρήξιμο του δέρματος, το οποίο κρύβει τις ρυτίδες. Δεν υπάρχει τίποτα που να αναστρέφει την απώλεια του κολλαγόνου. Η γήρανση του δέρματος, λοιπόν, δεν οφείλεται στην UV και δε μπορεί να υπερνικηθεί από τα προϊόντα της βιομηχανίας καλλυντικών.
ΨΕΜΑ ΔΕΥΤΕΡΟ:
Ο ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ ΠΟΥ …ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ!
Ως μεγάλη απειλή τοποθετείται ο καρκίνος του δέρματος που αποτελεί το κύριο σημείο των προειδοποιήσεων . Το επιχείρημα είναι ότι τα συνεχώς αυξανόμενα κρούσματα έχουν ως αιτία την ηλιακή ακτινοβολία. Τι συμβαίνει όμως στην πραγματικότητα;
Το 95% των καρκίνων του δέρματος είναι βασικοκυτταρικά και ακανθοκυτταρικά επιθηλιώματα (σε σχέση 5 προς 1 μεταξύ τους) τα οποία, παρόλο που ονομάζονται «καρκίνοι» είναι λειτουργικά καλοήθη. ΔΕΝ εξαπλώνονται και ΔΕΝ σκοτώνουν. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς τους «καρκίνους» δεν υπερβαίνουν σε μέγεθος το 1 εκατοστό και η τοπική εκτομή τους είναι σε ποσοστό 95-99% επιτυχής. Όσα υπολείμματα του «καρκίνου» παραμένουν, εξαφανίζονται από μόνα τους και οι λίγες υποτροπές αφαιρούνται εύκολα. Οι εξαιρέσεις είναι σπάνιες και συνήθως είναι συνέπεια κάποιων άλλων νόσων. Έτσι, παρότι ο καρκίνος του δέρματος είναι όντως ο συχνότερος είναι και ο λιγότερο επικίνδυνος. Ο τελευταίος στη λίστα των θανάτων. Το πρόβλημα είναι τεχνικό: αυτά τα καλοήθη επιθηλιώματα ονομάζονται καρκίνοι όχι λόγω της κλινικής συμπεριφοράς τους, αλλά επειδή κάτω από το μικροσκόπιο έχουν μία συγκεκριμένη εμφάνιση.
ΨΕΝΑ ΤΡΙΤΟ:
ΤΟ ΜΕΛΑΝΩΜΑ ΕΙΝΑΙ ΤΕΛΙΚΑ ΜΕΛΑΝΩΜΑ;
Αν ο καρκίνος του δέρματος είναι το δόλωμα, το μελάνωμα είναι το αγκίστρι. Είναι ο λιγότερο συχνός από τους καρκίνους του δέρματος αλλά υποτίθεται ότι τα περιστατικά του έχουν αυξηθεί. Για την αύξηση αυτή κατηγορείται η UV. Ο κόσμος έχει τρομοκρατηθεί και καλείται να ελέγχει τακτικά το δέρμα του, παρόλο που η αποτελεσματικότητα αυτής της πρακτικής θεωρείται αμφίβολη. Οι περισσότεροι έχουμε απλές ελιές και ακόμα πιο πολλοί έχουμε σμηγματορροϊκές υπερκερατώσεις, οι οποίες μεγαλώνουν, γίνονται όλο και πιο μαύρες, προκαλούν φαγούρα και μπορεί να ματώνουν, ακριβώς όπως συμβαίνει και με το μελάνωμα. Οι δερματολογικές κλινικές είναι γεμάτες με ασθενείς που ανησυχούν για αυτές τις τελείως αθώες κηλίδες. Χρειαζόμαστε σαφείς απαντήσεις σε δύο ερωτήματα: είναι πραγματική η αύξηση των περιστατικών μελανώματος, και ποια η σχέση του με την υπεριώδη ακτινοβολία; Δυστυχώς η απάντηση και στα δύο ερωτήματα είναι αβέβαιη.
Το βέβαιο είναι ότι έχουν αυξηθεί πολύ οι αναφορές για μελανώματα. Το πρόβλημα όμως είναι ότι αυτό που χαρακτηρίζεται σήμερα ως μελάνωμα, μπορεί να μην είναι: Φαίνεται ότι πρόκειται για μία επαναταξινόμηση του τι συνιστά μελάνωμα. Η διάγνωση της κακοήθειας ενός μελανώματος είναι υποκειμενική και εξαρτάται από τον παθολογοανατόμο που κοιτάζει με το μικροσκόπιο. Στο παρελθόν αποτελούσε κοινό τόπο για τους παθολογοανατόμους να αναφέρουν οριακά ή ελάχιστα ύποπτα ιστολογικά ευρήματα ελιών. Η εμπειρία από τις εκβάσεις αυτών των περιπτώσεων μας δίδαξε ότι δεν επρόκειτο για κάτι το ανησυχητικό. Δεν κάναμε τίποτα και τίποτα το κακό δε συνέβαινε στους ασθενείς. Αργότερα, όταν οι αιτήσεις αποζημιώσεων για ιατρική αμέλεια άρχισαν να υπαγορεύουν μία πιο αμυντική πρακτική, τα ίδια ακριβώς ευρήματα χαρακτηρίζονταν πλέον ως ύποπτα, χωρίς να υπάρχει μπροστά η λέξη «οριακά». Η τάση αυτή συνεχίστηκε και δε χρειάστηκε πολύς καιρός πριν τα καφετιά σημάδια που κάποτε χαρακτηρίζονταν καλοήθη αποκτήσουν ένα νέο χαρακτηρισμό, δηλωτικό του ενδεχόμενου πρώιμης κακοήθειας. Με τον καιρό, αυτό προχώρησε σε πιθανότητα και τελικά σε βεβαιότητα. Με άλλα λόγια, οι ελιές έμειναν οι ίδιες, η διάγνωση όμως άλλαξε.
Η άποψη αυτή επιβεβαιώνεται και από άλλα ευρήματα. Το σημαντικότερο είναι το γεγονός ότι ενώ τα περιστατικά μελανώματος έχουν αυξηθεί, αυτό δεν έχει συνοδευθεί από αντίστοιχη αύξηση των θανάτων. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο ετήσιος αριθμός μελανωμάτων στις γυναίκες αυξήθηκε μεταξύ 1980 και 2002 κατά 250%, ενώ η θνησιμότητα αυξήθηκε λιγότερο από 30% και έκτοτε μειώνεται. Ο λόγος γι’ αυτή τη φαινομενική βελτίωση δεν έχει να κάνει με το ότι διαθέτουμε πιο αποτελεσματικές θεραπείες, αλλά με το ότι ο αριθμός των καρκίνων έχει διογκωθεί λόγω του νέου κύματος μελανωμάτων. Αυτά τα μελανώματα θεραπεύονται σε ποσοστό 100% επειδή εξαρχής δεν ήταν κακοήθη. Ήταν μελανώματα στο χαρτί, καλοήθεις ελιές που …αναβαθμίστηκαν.
ΨΕΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ:
ΦΤΑΙΕΙ Η ΥΠΕΡΙΩΔΗΣ
Πιο αμφιλεγόμενος είναι ο ρόλος της υπεριώδους ακτινοβολίας στο μελάνωμα. Ας πάρουμε ως παράδειγμα τη σχέση μεταξύ ακτινοβολίας UV και επιθηλιωμάτων: Προκαλούνται από την ακτινοβολία, υπάρχει άμεση συσχέτιση κρουσμάτων και γεωγραφικού πλάτους στο οποίο ζουν οι πάσχοντες, αλλά και ανάμεσα στο μέρος του σώματος που εμφανίζονται και στο ποσό της ακτινοβολίας που αυτό δέχεται.
Τίποτα απ’ αυτά δε συμβαίνει με το μελάνωμα. Τα μελανώματα είναι δύσκολο να παραχθούν πειραματικώς και η σχέση με το γεωγραφικό πλάτος στο οποίο ζουν οι πάσχοντες είναι οριακή. Εκδηλώνονται συνήθως στον κορμό των ανδρών, στα πόδια των γυναικών και στις πατούσες των Αφρικανών, κάτι που προφανώς δε μπορεί να εξηγηθεί με βάση την έκθεση στον ήλιο. Η αύξηση των κρουσμάτων είναι πολύ μικρότερη από αυτήν των UV-εξαρτώμενων καρκίνων και, αντίθετα με τα επιθηλιώματα, δεν υπάρχει απόδειξη ότι τα αντηλιακά προστατεύουν από τα μελανώματα.
Τελικά, οι αποδείξεις που αφορούν την επίδραση της UV στο δέρμα είναι εκπληκτικά ξεκάθαρες: Δεν επιταχύνει τη γήρανση του δέρματος, η οποία οφείλεται στη λέπτυνση από την απώλεια του κολλαγόνου, έστω και αν οι ακτίνες UV προσδίδουν την ανεμοδαρμένη όψη που προκαλεί και το κάπνισμα. Παρ’ ότι η ακτινοβολία UV είναι η κύρια αιτία των επιθηλιακών καρκίνων του δέρματος, οι οποίοι είναι λειτουργικά καλοήθεις, δεν υπάρχουν στέρεες αποδείξεις ότι αποτελεί την κύρια αιτία του κακοήθους μελανώματος.
Τι πρέπει να κάνουμε λοιπόν με την έκθεση στις UV και τα αντηλιακά; Η γρήγορη απάντηση είναι ότι σε ήπια κλίματα (σ.μ. όπως αυτό της Ελλάδας) πέραν του να αποφεύγουμε τα εγκαύματα και να μην κοιτάμε κατάματα τον ήλιο, δεν έχει σημασία τι κάνουμε, επειδή ο κίνδυνος από την έκθεση είναι ασήμαντος. Φυσικά, τα παιδιά πρέπει να μάθουν πόσο ήλιο αντέχουν χωρίς να πάθουν έγκαυμα και οι γονείς τους πρέπει να σιγουρευτούν ότι η έκθεση των παιδιών γίνεται βαθμιαία, έτσι ώστε να διασφαλιστεί η εμφάνιση του προστατευτικού μαυρίσματος. Αυτό είναι πιο σημαντικό σε παιδιά με πυρόξανθα μαλλιά και φακίδες, τα περισσότερα εκ των οποίων πρέπει να προσέχουν να μην υποστούν ηλιακά εγκαύματα σε όλη τη διάρκεια της ενήλικης ζωής τους. Αν και τα αντηλιακά θα ελαττώσουν το σχηματισμό των επιθηλιωμάτων, δεν έχει αποδειχτεί ότι ελαττώνουν τα μελανώματα.
ΨΕΜΑ ΠΕΜΠΤΟ:
Ο ΗΛΙΟΣ ΔΕΝ ΩΦΕΛΕΙ ΠΟΛΥ
Έχουμε ακόμα πολλά να μάθουμε σχετικά με τα αφανή οφέλη από την έκθεση στον ήλιο: στους μηχανισμούς του ανοσοποιητικού συστήματος, στην εξαιρετική βελτίωση της διάθεσης και τη φημολογούμενη ελάττωση των πιθανοτήτων εμφάνισης καρκίνου του παχέος εντέρου και του προστάτη. Η υπέρ το δέον αποφυγή του ήλιου και η χρήση αντηλιακών δεν επιτρέπουν την ανάπτυξη του φυσικού μαυρίσματος, του αντηλιακού της φύσης, και έτσι αυξάνονται οι πιθανότητες πρόκλησης ηλιακών εγκαυμάτων. Το δόγμα λέει ότι κάθε μαύρισμα είναι σημάδι δερματικής βλάβης. Πείτε το αυτό στον Δαρβίνο! Η χρωστική των μελανοκυττάρων του δέρματος είναι ένα σύστημα προστασίας από την υπέρμετρη έκθεση στις υπεριώδεις ακτινοβολίες, το οποίο εξελίχτηκε πολύ πριν την έλευση των αντηλιακών…
Ο Sham Shuster είναι Επίτιμος Καθηγητής της Δερματολογίας στο Πανεπιστήμιο του Newcastle Upon Tyne και Επίτιμος Σύμβουλος του Τμήματος Δερματολογίας, στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείου Norfolk and Norwich. Το παρόν κείμενο αποτελεί επιμελημένη προσαρμογή από ένα κεφάλαιο του βιβλίου Panic Nation? Unpicking the myths we’re told about food and health, που έχουν επιμεληθεί οι Stanley Feldman και Vincent Marks.
ΣΥΓΓΡΑΦΗ: ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΛΑΣΚΑΡΗΣ - ΜΙΧΑΛΗΣ ΠΙΤΣΙΛΙΔΗΣ